The First Eighteen Verses of Rumi's Masnavi


The First Eighteen Verses of Rumi's Masnavi


The first eighteen verses of Rumi’s Masnevi are like an entrance to his great villa where he welcomes his guests and gives them the keys of the rooms without which the guests might get lost and falter in the corridors of his grand villa –the Masnevi. If you intend to enter the building, you should surrender humbly to the spiritual entertainment he offers at the entrance.





The first eighteen verses are the summary of the six volumes of the Masnevi. The verses begin with “B” and end with “M”, which are the first and the last letters of “Bismillahirrahmanirrahim”. = “In the name of God, Most Gracious, Most Merciful” with which each sura of the Koran begins.
First, the text of the verse itself has been corrected, where necessary. (a) gives the literal meaning of the verse and (b) the literary meaning and a commentary, which is further compared with the other commentaries. Where other information is needed (c) is added to the commentary.
1) a) Listen to this Ney (the reed-flute) that is complaining and narrating the story of separation.
b) The Ney is the body of man and the breath blown into it is the spirit (breath of God). This refers to the Koranic verse: Behold, thy Lord said to the angels, “I am about to create man, from sounding (dry) clay...” and “when I have fashioned him (man) and breathed into him My spirit fall ye down in obeisance unto him (the Koran, XV/28 and 29); and “for God has poured His love into our hearts by means of the Holy Spirit who is God’s gift to us” (the Bible, Romans 4/5).
2) a) Ever since they (the people) have plucked me from the reedland, my laments have driven men and women to deep sorrow.
b) The “reed-land” here means the original place of man where he dwelt before his coming to earth. It was in the vicinity of his Beloved God (Paradise) where he was watered with His spiritual light, as was the reed of the Ney once watered by a stream or a lake. Since man is deprived of the vicinity of God and is separated like the piece of reed from its origin, he too laments and cries in every sort of company (of men or women). He can no more be green and fresh (attain eternal joy) unless he succeeds in obtaining spiritual water.
c) The “Ney” here does not necessarily mean a “perfect man” as most of the commentaries say, because being at the higher spiritual stage (being naught in God), a perfect man is already with God and he is free from any worldly worries as the Koran says: “Behold verily, with the friends of God there is no fear nor shall they grieve” (X/62-63). It can mean any man who is in love with God and has begun to feel abandonment. Moreover, it is not used here in its ordinary meaning of “a Ney = a flute “as Ahmad Atesh says (see his article, p.48)
3) a) I want someone with chest (heart) pierced by abandonment so that I may tell him about the pain of my longing.
b) The Ney (actually Rumi or a lover of God) says that it wants to express its unbearable pains caused by the separation from the Beloved to someone who has a heart full of pain like that of its own. Those who have no feeling for love will not be able to appreciate the grief brought about by the separation.

4) a) He who falls aloof from his origin seeks an opportunity to find it again.
b) Rumi here gives a general rule that everything in the universe tends towards its origin. For instance, the physical elements of a human body desire to go back to the earth but the spirit of man wants to rejoin its Centre; and like the dry piece of reed in the shape of the Ney yearns for its reed-land. The breath blown into the Ney also wants to go back to its blower. Since the spirit is the breath of God, it wants to go back to Him. The farther the spirit falls from its Origin, the more it loses the attraction of the Centre.

5) a) I am mournful in all sorts of company and sought by the happy as well as by the unhappy.
b) The company of the Ney can be enjoyed both by the happy and the unhappy (the wretched). Here the happy are those who have attained the Divine Love and are preoccupied with it; and the unhappy are those who indulge in the temporary pleasures of the world and who are prisoners of shapes and forms. They listen to the Ney for physical entertainment but the former listen to it because they hear the voice of their Beloved.

6) a) Everyone becomes a friend with me according to his faculty of perception and many do not seek my inner secret.
b) The “inner secret” here means the spiritual states that a Sufi experiences. Many failed to discover the states Rumi passed through, especially under the guidance of Shams, and they judged Rumi and his master just by looking at their outer appearance. Some orthodox Muslims thought that music, dance (the Sema), and even poetry were non-Islamic elements.

7) a) My secret is not distant from my cries, but physical eyes and ears do not possess the light (to see it).
b) God says in the Koran, “Those who reject our signs (our symptoms in each phenomenon) are deaf and dumb and they are in the midst of darkness” (the Koran VI/39). “The best kind of knowledge is gained when a man may discover God by means of His signs...
The friend is closer to me than myself,
And strange it is that I am so far from him!”. (Bhagawat Gita, Per., p. 79)
Thus, the spirit of man is not concealed from the body but not all-physical ears and eyes can see it. In order to see what lies behind a physical object, one needs spiritual intelligence and illumination.

8) a) (In fact) the body from the spirit and the spirit from the body are not concealed, yet none (not many) are allowed to see it.

b) The spirit that is connected with Divine World is not far from the human body. The spirit and the body can recognise each other, but men may not be able to discern it.

9) a) The sound of Ney is fire and it is not the ordinary wind but he who does not have this fire may he become non-existent.
b) For many people the wind blown into the Ney and its sound are ordinary phenomena, while for a lover of God it is the fire that burns in the core of his heart. The person who has no feelings of love might as well die, because without the divine love, life is meaningless. As the heat of physical body is essential for life so is the love of God for the spirit.

10) a) It is the fire of Divine Love that has entered the Ney, it is the yearning for love that has bought the wine into action.
b) Fermentation of wine, the vibration of the musical instruments or even the motivation of the living beings is due to the hidden attraction of Divine Love. The lovers of God are all in search of their Origin and when they hear the sound of the Ney their fire of love increases too.
c) Like the word “Ney”, wine is also a well-known metaphor in the Sufi language. It means “the esoteric joy or a paroxysm of ecstasy”. If wine is taken in this sense then it would mean that zeal of a Sufi is because of his spiritual drunkenness and due to his physical pleasure.

11) a) The Ney is a friend with anyone who has been deserted, and its musical divisions have torn off veils too.
b) It is not possible to hide the moaning of the Ney when it is played. Similarly, a lover of God (Sufi) cannot hide his feelings of love. Thus the notes of the Ney (perde) tear off the curtains (perdes) of a lover. The Persian word “perde” has been used rhetorically in the double meaning (Homonym).

12) a) Who has seen an antidote as well as a poison like the Ney; who has seen a sympathising and longing lover like the Ney?
b) The Ney is a poison to those who fail to pass from sensory phenomena to intelligible noumena under the light of intuitive guidance, and who remain the prisoners of outer forms. For those whose spiritual eyes have been opened, the Ney is like an antidote, which consoles them when they burn with the fire of love. “The Ney is poison” also refers to orthodox Muslims who give more importance to physical rituals than to inner enlightening.

13) a) The Ney speaks about the bloody and dangerous path and tells stories of Majnun (who sacrificed himself for his beloved Leyli).
b) The path of Divine Love is not a bed of roses for in this path one has to sacrifice all his selfish, carnal desires, egoistic intelligence, and passions. One’s heart should be filled with nothing else but the love of God.

14) a) None other but he who has abandoned his worldly senses can comprehend the secret of my heart (or the story of the Ney); and it is the ear that is the customer (receiver) of the tongue.
b) In order to understand the spiritual state of a lover of God (or the Ney) one has to move out of the bounds of this physical intellect and attain the intuition and spiritual illumination with the heat of Divine Love and devotion. In order to receive the celestial message one has to possess spiritual ears.

15-16) a) In sorrow our days have lost sense of time and they have become fellow travellers with our grieves. If the days have passed away, tell them to keep on going there is nothing to worry about; but O you the purest one (the love of God) stay with us.
b) The love of God makes a lover oblivious of time; and along with this he forgets his worries. The time, fame and wealth of this world are transient but love is eternal and in its presence, the fear of death and the cruelty of time have no value. It is the enduring love that converts all worries into real happiness, so be with such a love.
c) The “pure one” does not mean God Himself as indicated by Nicholson with the capital letter “Thou” (Nich.1/5) nor is it a reference to Husameddin but “Ma=we” refers to all lovers.

17) a) Everyone except a fish is sated with water and he who is not provided with his daily bread (earing) fails to pass days in comfort.
b) “Fish” is again a symbol. It means a lover of God whose desire for spiritual water is endless because he is in the Sea of Mercy and Love. Like a fish the more he drinks of the reviving water of God’s love, the more he desires it. But the man who has never been in such a Sea, he is like a person without wages or a job for he cannot buy spiritual food for himself. The currency of this world is of no use in the love-land of God.

18) a) Since a raw (immature) man is unable to perceive the state of a ripe (mature) man, it is better to cut a long story short and bid him farewell.
b) “An immature man” means a person who is preoccupied with sensory pleasures and is detained from journeying further on the path of love, while “a ripe man” is a person who has gone further towards Truth. Immature man also refers to a fanatic Muslim who does not understand the story of the Ney (Rumi) and who would scorn the musical companies of Sema and the recitation of the Masnevi. To such people Rumi suggests that we should say “farewell” only. In Urdu there is a proverb, “To play the Ney (Biin) in front of a buffalo” or the English “To cast pearls before swine” is what is meant here.
It is evident that in the first eighteen verses Rumi has tried to give us eighteen steps that lead to salvation or unification with God. In order to facilitate the divisions of the following chapters, these steps have been reduced to nine. This will enable us to simplify partially the “peculiar” looseness in the association of ideas of the Masnevi (as put by Jan Rypka, p.241). Rumi brought in parables and tales that may or may not relate to the theme of his Masnevi to attract the attention of his reader. These parables have been excluded from this book to save time. Moreover, they do not need explanation. Their exclusion from the text may result in certain monotony, although the verses selected here cover extracts from them, too.

The Steps:
1. The state of an immature man (a materialistic man).
2. The awakening (searching for daily bread or spiritual food).
3. The desire and quest (feeling of separation from the Origin like that of the Ney).
4. Indifference to worldly riches (Majnun’s submission).
5. Divine Love (the blood stained path of love).
6. Devotion and sacrifice.
7. Bewilderment (tearing of veils).
8. Observation of God in every phenomenon.
9. Unification.

Share this:

Rumi's World Vision (in Farsi)



Rumi's World Vision (in Farsi)


تأملي بر جهان بيني
مولانا جلالدين محمد بلخي
به مناسبت بزرگداشت از هشتصدومين سالروز تولد مولانا
دستگير صادقي


Share this:

Lament of the Reed by Rumi - بشنو از نی



Lament of the Reed, Tale of the Reed, or Song of the Reed

By Rumi








Listen to the story told by the reed,
of being separated.

“Since I was cut from the reedbed,
I have made this crying sound.

Anyone apart from someone he loves
understands what I say.

Anyone pulled from a source
longs to go back.

At any gathering I am there,
mingling in the laughing and grieving,

a friend to each, but few
will hear the secrets hidden

within the notes. No ears for that.
Body flowing out of spirit,

spirit up from body: no concealing
that mixing. But it's not given us

to see the soul. The reed flute
is fire, not wind. Be that empty.”

Hear the love fire tangled
in the reed notes, as bewilderment

melts into wine. The reed is a friend
to all who want the fabric torn

and drawn away. The reed is hurt
and salve combining. Intimacy

and longing for intimacy, one
song. A disastrous surrender

and a fine love, together. The one
who secretly hears this is senseless.

A tongue has one customer, the ear.
A sugarcane flute has such effect

because it was able to make sugar
in the reedbed. The sound it makes

is for everyone. Days full of wanting,
let them go by without worrying

that they do. Stay where you are
inside sure a pure, hollow note.

Every thirst gets satisfied except
that of these fish, the mystics,

who swim a vast ocean of grace
still somehow longing for it!

No one lives in that without
being nourished every day.

But if someone doesn't want to hear
the song of the reed flute,

it's best to cut conversation
short, say good-bye, and leave

Rumi -Trans. by Coleman Barks.






بشنو از نی چون حکایت می کند
از جدایی ها شکایت می کند

کز نیستان تا مرا ببریده اند
در نفیرم مرد و زن نالیده اند

سینه خواهم شرحه شرحه از فراق
تا بگویم شرح درد اشتیاق

هر کسی کو دور ماند از اصل خویش
بازجوید روزگار وصل خویش

من به هر جمعیتی نالان شدم
جفت بدحالان و خوشحالان شدم

هر کسی از ظن خود شد یار من
از دورن من نجست اسرار من

سر من از ناله ی من دور نیست
لیک چشم و گوش را آن نور نیست

تن ز جان و جان ز تن مستور نیست
لیک کس را دید جان دستور نیست

آتش است این بانگ نای و نیست باد
هر که این آتش ندارد نیست باد

آتش عشق است کاندر نی فتاد
جوشش عشق است کاندر می فتاد

نی حریف هر که از یاری برید
پرده هاایش پرده های ما درید

همچو نی زهری و تریاقی که دید؟
همچو نی دمساز و مشتاقی که دید؟

نی حدیث راه پرخون می کند
قصه های عشق مجنون می کند

محرم این هوش جز بی هوش نیست
مر زبان را مشتری جز گوش نیست

در غم ما روزها بیگاه شد
روزها با سوزها همراه شد

روزها گر رفت گورو باک نیست
تو بمان ای آنک چون تو پاک نیست

هرکه جز ماهی ز آبش سیر شد
هرکه بی روزیست روزش دیر شد

درنیابد حال پخته هیچ خام
پس سخن کوتاه باید_ والسلام

Share this:

Jose Saramago: Responsibility of the Intellectuals



Jose Saramago, Portuguese writer, poet, essayist, and Noble Prize winner for literature 1998. Excerpts are from Saramago's essay "La responsabilidad de los intelectuales".

Share this:

Mystical power



Why Sufi Muslims, for centuries the most ferocious soldiers of Islam, could be our most valuable allies in the fight against extremism.

THIRTY YEARS AGO this month, the collapse of the Shah’s government marked the launch of Iran’s Islamic Revolution, and since that point the topic of Islam has rarely been out of the headlines. All too often, we hear about Islam in the context of intolerance and, often, violence — of Al Qaeda savagery, of Taliban misogyny, of nuclear weapons in Pakistan and perhaps in Iran itself. Even in Europe, many fear the growth of a radical Islamic presence. For three decades, Western observers have worked fervently to comprehend Islam’s global power and appeal, its ability to inspire the poor and to topple governments. But in all that intense attention, most observers have missed a crucial part of the story: a global web of devout religious brotherhoods that by all logic should be a critical ally against extremism.






Sufis are the power that has made Islam the world’s second-largest religion, with perhaps 1.2 billion adherents. Not a sect of Islam, but rather heirs of an ancient mystical tradition within both the Sunni and Shia branches of the faith, Sufis have through the centuries combined their inward quest with the defense and expansion of Islam worldwide. At once mystics and elite soldiers, dervishes and preachers, charismatic wonder-workers and power-brokers, ascetic Sufis have always been in the vanguard of Islam. While pushing forward the physical borders of Islam, they have been essential to the spiritual and cultural fullness of the faith. Today, the Sufi tradition is deeply threaded through the power structures of many Muslim countries, and the orders are enjoying a worldwide renaissance.

To look at Islam without seeing the Sufis is to miss the heart of the matter. Without taking account of the Sufis, we cannot understand the origins of most contemporary political currents in the Middle East and Muslim South Asia, and of many influential political parties. We can’t comprehend the huge popular appeal of Islam for

women, who so often seem excluded from Muslim life. Sufis are central to the ability of Muslim communities to survive savage persecutions — in Chechnya, in Kosovo — and then launch devastating insurgencies. They are the muscle and sinew of the faith.

And, however startling this may seem, these very Sufis — these dedicated defenders and evangelists of mystical Islam — are potentially vital allies for the nations of the West. Many observers see a stark confrontation between the West and Islam, a global conflict that entered a traumatic new phase with the Iranian revolution. But that perspective ignores basic conflicts within the Muslim world itself, a global clash of values over the nature of religious practice, no less than overtly political issues. For the Islamists — for hard-line fundamentalists like the Saudi Wahhabis and the Taliban — the Sufis are deadly enemies, who draw on practices alien to the Quran. Where Islamists rise to power, Sufis are persecuted or driven underground; but where Sufis remain in the ascendant, it is the radical Islamist groups who must fight to survive.

Around the world, the Sufis are struggling against violent fundamentalists who are at once their deadly foes, and ours. To look at Islam without seeing the Sufis is to be ignorant of a crucial clash of civilizations in today’s world: not the conflict between Islam and the West, but an epochal struggle within Islam itself.

If the word “Sufi” conjures up any images for Americans, they normally involve mystical poetry or dance. Thirteenth century poet Rumi was a legendary Sufi, as are Turkey’s whirling dervishes. But these are just the most visible expressions of a movement that runs deeply through the last thousand years of Islam.

Emerging around the year 800, they were originally pious devotees, whose poor woolen clothes showed their humility: “Sufi” comes from the Arabic word for wool. Above all, the Sufis sought the divine reality or ultimate truth that stands above all the illusions and deceptions of the material world. In order to achieve ecstatic union with God, they incorporated techniques of sound and movement — chanting and music, swaying and dance. Believers joined in tight-knit brotherhoods or tariqahs, each following a charismatic leader (shaykh). Among the dozens of these orders, a few grew to achieve special influence, and some operate in dozens of nations, including the United States.

But the orders are more than confraternities of pious devotees. Early in their history, Sufis developed a powerful military streak, making them the knights of Islam, as well as the monks and mystics. Like the Japanese samurai, the brotherhoods trained their followers to amazing feats of devotion and overcoming pain. Fanatical dervish warriors were the special forces of every Islamic army from the 13th century through the end of the 19th.

The expansion of Islam outside the core areas of the Middle East is above all a Sufi story. Sufi orders led the armies that conquered lands in Central and South Asia, and in Southeastern Europe; through their piety and their mysticism, the brotherhoods then won the local populations over to Islam. They presented an Islam that incorporated local traditions and worship styles, including Christian saints and Hindu gods. Today, Sufi styles and practices dominate in the non-Arab Muslim world: in India and Pakistan, in Indonesia and Malaysia, Nigeria and Senegal, and in the Muslim countries of Central Asia, such as Uzbekistan and Tajikistan.

Over the centuries, the territories where Sufi orders seeded Islam have evolved from the faith’s frontiers to its demographic heartlands. These regions now encompass Islam’s largest and fastest-growing populations. Of the eight nations with the world’s largest Muslim communities, only one (Egypt) is Arab. A fifth of the world’s Muslims today identify with Sufism, and for many millions more, Sufism is simply part of the air they breathe.

The Sufi orders enhanced their political role as Western empires encroached. When Islam was under threat, the Sufis were the trained soldiers, and their close-knit brotherhoods allowed them to form devastatingly effective resistance movements. Sufi orders led anti-colonial movements from Morocco to Indonesia. Most Americans, for instance, have heard of the stubborn Chechen guerrillas, but few realize how absolutely this movement is rooted in Sufism. When the Russians pushed south into Muslim lands in the 19th century, the heroic Sufi sheikh Imam Shamil launched a decades-long guerrilla war. Even Stalin’s terror campaigns could not root out the Sufi brotherhoods. The fearsome leader of modern-day Chechen resistance, Shamil Basayev, was named for the original imam.

A similar story can be told of other oppressed peoples, in Kurdistan, Kashmir, Albania, Kosovo, and elsewhere, who owed their solidarity and cohesion to the immense power of the Sufi brotherhoods.

The Sufis might sound like America’s worst nightmare. Not only do they ground political activism in religion, but their faith spreads through intense and secretive brotherhoods, led by charismatic masters: this recalls every sinister stereotype of Muslim fanaticism that potboiler thrillers have offered us over the decades. But it would be a terrible mistake to see the Sufis as enemies. Sufis certainly have fought Western forces through the years, and Sufi-founded movements have on occasion engaged in terrorist actions — witness the Chechens. But in the vast majority of cases, such militancy has been essentially defensive, resisting brutal colonial occupations. This is very different from the aggressive global confrontation pursued by groups such as Al Qaeda.

Today, moreover, Sufi brotherhoods face a deadly danger from the strict puritanical or fundamentalist Islam represented by Qaeda and similar movements, which are as threatening to the Sufi brotherhoods as they are to the West. To the extent that we, like the Sufis, face a real danger from violent jihadi fundamentalism, our interests are closely aligned with those of the Sufis.

But the Sufis are much more than tactical allies for the West: they are, potentially, the greatest hope for pluralism and democracy within Muslim nations. The Sufi religious outlook has little of the uncompromising intolerance that characterizes the fundamentalists. They have no fear of music, poetry, and other artistic forms — these are central to their sense of the faith’s beauty — and the brotherhoods cherish intellectual exploration. Progressive Sufi thinkers are quite open to modern knowledge and science.

From their beginnings, too, Sufi traditions have been religiously inclusive. Wherever the orders flourish, popular Islamic religion focuses on the tombs of saints and sheikhs, who believers venerate with song and ritual dance. In fact, they behave much like traditional-minded Catholics do when they visit their own shrines in Mexico or southern Italy. People organize processions, they seek healing miracles, and women are welcome among the crowds. While proudly Islamic, Sufi believers have always been in dialogue with other great religions.

This open-mindedness contrasts with the much harsher views of the fundamentalists, who we know by various names. Salafism claims to teach a return to the pure religion taught by the prophet Muhammad in the seventh century, and in that early Islamic community Salafis think they can find all they need to know about life and law. The most powerful and best-known version of this back-to-basics ideology is the Wahhabi movement that emerged in the 18th century, and which in modern times has built a worldwide presence on the strength of Saudi oil money. At its most extreme, this exclusive tradition rejects knowledge that is not clearly rooted in the Quran and Islamic legal thought, and regards other religions and cultures as dangerous rivals lacking any redeeming virtues. Al Qaeda and its affiliates represent an extreme and savage manifestation of this fundamentalist current.

As fundamentalist Islam spreads around the world, Sufism is one of its targets, even in such strongholds as Indonesia, Pakistan, and Nigeria. Often this comes in the form of ideological struggle, but open violence has broken out as well. Sudan’s Islamist government attacks the black Sufi population of Darfur; in Iraq, suicide bombers target Sufi centers. Sufis have literally everything to lose from the continued advance of the Islamist extremists.

But Sufis are anything but passive victims, and in their resilience lies their true importance to the West. In many nations, Sufi brotherhoods exercise influence within local regimes, and those alliances allow them to drive back radicalism. Sufi brotherhoods have emerged as critical supporters of government in several post-Communist regimes, including in former Yugoslav regions like Kosovo and Bosnia, and in Albania. When a Qaeda-affiliated Islamist movement arose in Uzbekistan, the government’s intimate alliance with the Sufi orders allowed it to destroy the insurgents quite thoroughly. Syria cultivates tolerant-minded Sufi orders as the best means of fending off Islamist subversion. For similar reasons, even the Chinese government openly favors Sufism. Hard as they try, fundamentalist radicals find it impossible to gain much of a foothold in societies where Islam is synonymous with Sufism, and where Sufi loyalty is deeply tied to cultural and national identity.

In 2007, the influential RAND Corporation issued a major report titled “Building Moderate Muslim Networks,” which urged the US government to form links with Muslim groups that opposed Islamist extremism. The report stressed the Sufi role as moderate traditionalists open to change, and thus as potential allies against violence.

Some Western nations are just now grasping the rich rewards that would come from an alliance with the Sufi, with Muslim forces who can claim such impeccable historical and religious credentials. The British government especially has befriended the Sufi orders, and has made groups like the British Muslim Forum and the Sufi Muslim Council its main conversation partners in the Muslim community.

Sufis, better than anyone, can tell disaffected young Muslims that the quest for peace is not a surrender to Western oppression, still less a betrayal of Islam, but rather a return to the faith’s deepest roots. And while Sufis have religious reasons for favoring peaceful and orderly societies, they also stand to benefit mightily from government support in their struggle against the fanatics. As the fundamentalists have expanded, they press hard on Muslim populations who are overwhelmingly drawn from countries where the Sufi current has always dominated Islamic life, from Pakistan, Turkey, and North Africa.

If this British model works, it would encourage the growth of a Euro-Islam that could reconcile easily with modernity and democracy, while yielding nothing of its religious content.

Nobody is pretending that building bridges with Sufis will resolve the many problems that divide the West from the Islamic world. In countries like Afghanistan or Somalia, warfare and violence might be so deeply engraved into the culture that they can never be expunged. Yet in so many lands, reviving Sufi traditions provide an effective bastion against terrorism, much stronger than anything the West could supply by military means alone. The West’s best hope for global peace is not a decline or secularization of Islam, but rather a renewal and strengthening of that faith, and above all of its spiritual and mystical dimensions.

Philip Jenkins is Distinguished Senior Fellow at the Institute for Studies of Religion at Baylor University. He is author of “The Lost History of Christianity: The Thousand-Year Golden Age of the Church in the Middle East, Africa, and Asia — and How It Died” (HarperOne, 2008).

© Copyright 2009 Globe Newspaper Company.
Share this:

Taliban and Fanaticism, an analysis


Nazis Fanatics burning books, in Germany


Taliban Fanatics burning books, in Afghanistan


Taliban Fanatics destroying Buddha Statues, in Afghanistan


Nazi Fanatics destroying Synagogues on "Crystal Night", in Germany

Taliban and Fanaticism, an analysisMy Writing
Share this:

An Afghan's homage to "El maestro", Octavio Paz



Octavio Paz




A poetic description of Paz, India and Afghanistan
http://magazine.artistswithoutfrontiers.com

Share this:

A Homage To My Favorite Persian Poets (Farsi & English)

A Homage To My Favorite Persian Poets


احمد شاملو
ياران من بياييد
با دردهايتان
و بار دردتان را
در زخم قلب من بتكانيد.

من زنده ام به رنج...
ميسوزدم چراغ تن از درد...

ياران من بياييد
با دردهايتان
و زهر دردتان را
در زخم قلب من بچكانيد




Ahmad Shamlu
1925-2000


Ahmad Shamlu, the indisputable maestro of contemporary Farsi poetry, is prominent both as a great historical literary figure and a major poet. His historic contribution to the reform of Farsi poetry has been a subject of numerous books. But it is his eminence as a national poet that sets him apart as Iran’s offering to world literature. Shamlu’s poetic vision accords with both Western and modernist concepts as well as the modern transformation of classical Farsi poetry. As a humanist and a socially conscious intellectual, he has skilfully woven personal love and affection with social attitudes. His poetry exudes both hope and a passion for justice:


Share this:

Shams and Rumi relationship, an understanding



A Reply to Musunderstandings about Rumi and Shams

by Ibrahim Gamard


First of all, it is necessary to understand that in Persian Sufi poetry, the word "lover" [`âshiq] means being a lover of God. And in the paths of Sufism that view the mystic seeker as the lover and God as the Beloved, it means a true dervish. Therefore, "the lovers" are the lovers of God. So in this sense Mevlana and Shams certainly were "(spiritual) lovers."





Next, its necessary to consider how much the words "love" and "lover" have become sexualized in the English language. Only thirty years ago, for example, "making love" in popular songs meant no more than hugging and kissing. Now it always means "having sexual relations." Similarly, "lovers" now always means "people who have or had sex together." There is no longer any concept of lovers who don't engage in sex with each other: such as "unrequited lovers," meaning people in love who are unable to be sexual; or "Platonic lovers," who are in love, but choose not to have a physical relationship; or "spiritual lovers," such as the celibate Catholic nuns who view themselves as "married" to Christ. Next, it is necessary to recall how much homosexuality has increasingly become accepted and viewed as natural in our culture. As a result, it is more common to think/assume/suspect that men who are exceptionally close to each other and enjoy spending time together might be homosexuals or bisexuals.
As a result, when we read that when Mevlana and Shams first met, they were so enthralled with each other that they spent several months secluded together [actually, in the prayer-retreat cell of Mevlana's disciple, Husamuddin]. For the Western reader, the thought is almost irresistible to wonder if they might have had a sexual, as well as a deeply spiritual, relationship. After all, we know how sexual energy builds up over time, and they were so happy to be together, etc. Andrew Harvey, an openly gay author of books on Rumi, is said to have proclaimed this in public lectures as a fact (at least in lectures he gave while on the faculty of a private graduate school in San Francisco during the 1990's.
And distorted versions of Rumi's poetry (not only his) are largely responsible for giving a false impression of "Rumi's sensual side," such as references to "nudism"-- in which he is depicted as becoming so ecstatic that he would tear of all his clothes. (But public nudity is forbidden in Islam and this "tearing" was done by dervishes during samâ` [sema] and involved tearing one's cloak [khirqa] into pieces, or tearing the upper part of one's shirt or -- something done in a symbolic way in the Mevlevi samâ` when the shaykh turns in the center while holding the cloak as if just "ripped" from the collar to the lower chest.)
However, there is no evidence of a "physical relationship" between these two great sufi saints, and it is a suspicion or assumption with no basis. And it is a also Western misunderstanding of Persian poetry and Persian culture in the context of Islam and Islamic mysticism. In Islamic societies there has been a general segregation of men and women for over a thousand years. As a result, men are closer to each other than we can readily understand-- and they are so without being any more homosexual (in a religion that strongly condemns it). When my wife and I were in Istanbul many years ago, men would walk together and hold hands (but this custom had nothing at all to do with homosexuality). Yet when the markets closed, and there were no other women on the streets, and my wife held my hand to feel a bit less insecure, everyone stared at us-- because men and women traditionally don't hold hands in their culture.
In terms of traditional themes and imagery in Persian sufi poetry, it is very common for the beloved to be praised as having beautiful tresses of hair, eyes, cheeks, moles, eyebrows, etc. And when Mevlana used such images in his poems expressing his spiritual love for Shams, this can be mistakenly interpreted as some kind of "evidence" of homosexual love. However, this was a centuries-old convention in Persian poetry that was long adopted by sufis who understood the various imagery in praise of the beloved as symbols of mystical love.
In the context of Islam, Mevlana and Shams were both very pious Muslims. Mevlana was a religious authority who inherited the mantle of religious scholarly authority from his father. He also earned income to support his family as an Islamic teacher and judge. He was a Sunni Muslim who followed the Hanafî school of Islamic law. We have more information about Shams now, from his "Discourses" [Maqâlât], a collection of excerpts from his talks written down by his disciples. We know that he was not an uneducated, "wild", or "heretical" dervish. He was a Sunni Muslim, with a solid Islamic education in the Arabic language, who followed the Shâfi`î school of Islamic law. There are translated quotes from Shams in which he criticized other sufi teachers as "not following" the example of the Prophet sufficiently. We know that Mevlana was married during the time he knew Shams. And we know that Mevlana arranged for Shams to marry a young woman raised in Mevlana's household, Kîmiyâ (= "Alchemy").
It is also helpful to understand their relationship in terms of the sufi teaching of the stages of "passing away" or "annihilation" [fanâ]. In this particular sufi path, the disciple is encouraged to cultivate love for the spiritual master within the heart, to visualize the master in the heart or seated in front of one, and to remember the master frequently. This practice is said to lead to mystical experiences of seeing the spiritual master (or "beloved") everywhere and the master's beauty expressed in all things waking or dreaming). Mevlana seems indeed to have been in this type of "passing away in the spiritual presence of the master [fanâ fî-sh- shayk], because he wrote thousands of verses expressing his spiritual love for Shams in his Divan. Part of this particular teaching is that if this closeness with the spiritual master [shaykh] goes on too long, it can become a barrier to "annihilation in God" [fanâ fî 'llâh]. And Shams suggested directly to Mevlana that he might have to go away for Mevlana to progress further. After Shams disappeared permanently, and after Mevlana recovered from his loss, it is said that Mevlana found Shams in his own heart. And in his last years, Mevlana composed thousands of couplets (the Mathnawi) in which he describes many unitive mystical experiences (usually spoken by one of the characters in a story), and rarely mentions the name of Shams. This is very much like "annihilation in God" following "annihilation in the master."
Also, in the context of mystical Islam, the dervishes obviously loved to spend time with each other, doing ritual prayer, zikru 'llâh, etc. Although Islam strictly condemns homosexual behavior, yet homosexual relations would occur sometimes between men and adolescent boys, due to the segregation of unmarried males together (and this continues down to the present day, as described in a recent news report about the revival of this centuries-old practice in the Afghan city of Kandahar). Mevlana condemns homoxexuality among dervishes (see below). And Mevlana, Shams, and Mevlana's father have all been quoted as condemning a practice engaged in my some sufis involving homoerotic gazing at attractive young adolescent boys (a type of "Platonic love" in which the gazer contemplates Divine Beauty in a lovely "beardless youth").
Mevlana condemns sodomy and effeminate behavior in numerous places in the Mathnawi. He said, "The (true) sufi [Sûfî] is the one who becomes a seeker of purity [Safwat]; not from (wearing) garments of wool [Sûf] and sewing (patches) and sodomy. With these vile people, sufism [Sûfiyî] has become stitching and sodomy [al-liwâTa] and that is all" (V:363-64). This contrast between purity and sodomy would appear to echo one of the passages in the Qur'an which mentions the Divine punishment of the people to whom the Prophet Lot was sent. When he confronted them ("Would you commit this abomination with you eyes open? Must you approach men with lust instead of women?"), they responded with sarcasm by urging that Lot and his followers be expelled, "For they are a people who would stay pure" (Qur'an 27:54-58). There are five references in the Mathnawi to the fate of the people of Lot. (The Arabic word used in Persian for sodomy, "liwâTa," is derived from these same "people of Lot," or "LûT" in Arabic.)
In a related story, a group of attractive women chide a man, saying that despite the multitude of women, men "fall into sodomy [liwâTa] because of the (supposed) scarcity of women" (VI: 1727-32). See also the story of the eunuch and the homosexual (V: 2487-2500), and the story of the beardless youth who tried to protect himself from a homosexual in a sufi gathering place (VI:3843-68). Most illegal sexual behavior of this kind occurred between men and "beardless youths," a behavior which Mevlana clearly condemns. Also, in Aflâkî's book of stories (completed 70 years after Mevlana died), according to one account: "Similarly, when HaZrat-é Mawlânâ made (his son) Walad the disciple [murîd] of Mawlânâ Shamsu 'd-dîn Tabrîzî-- may God sanctify their spirits-- he declared, 'My Bahâ' ud-dîn (Walad) doesn't consume hashish and never engages in sodomy [liwâTa], since, before God the Most Bountiful, these two behaviors are greatly disapproved and blameworthy.'" (Manâqibu 'l-`ârifîn, IV:32 (see also the translation by John O'Kane, "The Feats of the Knowers of God," p. 436).
Professor Franklin Lewis has given an excellent rebuttal to Western fantasies of the relationship between Mevlana and Shams in his excellent book (which recently won an award), "Rumi-- Past and Present, East and West: The Life, Teachings and Poetry of Jalâl al-Din Rumi," 2000, in his section "Modern Myths and Misunderstandings," pp. 317-326. He points out that Mevlana was about 37 when he met Shams, and that according to Mevlevi tradition Shams was 60 years old. He described how the homoeroticism in the Persian culture of Mevlana's time was very different from the homosexuality in ours. The penetrated boy held a socially inferior status. "A stigma attached to being penetrated, and a self-respecting mature male would not allow this to happen to himself." [Lewis, p. 322] A dominant male, who had been attracted to androgynous boys also desired women and would eventually marry and have children. "When a boy passed a certain age and grew facial hair, he himself became a member of the sexually dominant class and would no longer submit to penetration. Violation of these social norms led to scandal and legal prosecution. [Lewis, p. 323]
"The suggestion that the relationship between Shams and Rumi was a physical and homosexual one entirely misunderstands the context. Rumi, as a forty-year-old man engaged in ascetic practices and teaching Islamic law, to say nothing of his obsession with following the example of the Prophet, would not have submitted to the penetration of the sixty-year-old Shams, who was, in any case, like Rumi, committed to following the Prophet and opposed to the worship of God through human beauty. Rumi did employ the symbolism of homoerotic, or more properly, androgynous love, in his poems addressed to Shams as the divine beloved, but this merely adopts an already 300 year-old convention of the poetry of praise in Persian literature." [Lewis, p. 324]
If, having read the following up to this point, your mind continues to nag you with suspicious questions about Rumi and Shams spending long periods of time together, read something that Hazrat-i Shamsu 'ddîn-i Tabrîzî himself said about this (as recorded by his disciples):
"(Regarding) me and Mawlânâ, if (the time for the ritual prayer) becomes lost for us, without (our) intending (it during) a time of being occupied, we are discontent because of that and we make up (the missed prayer) alone (together). And when I don't go (on) the day of Jum`ah (the day of the Friday congregational prayers), there is sadness for me, (feeling) that, "Why didn't I join that (gathering) with this spiritual reality [within me]? Although it is not real distress, yet it is (there)." --from "Maqâlât-i Shams-i Tabrîzî," pp. 742-43 (see William Chittick's translation of selections of this important work of Shams' "Discourses," not previously available in English, "Me and Rumi: the Autobiography of Shams-i Tabrizi," (Fons Vitae, 2004, p. 80). [NOTE: The interpretation in parentheses, "(the time for the ritual prayer)" is correct because the word translated as "make up (the missed prayer)" [qaZâ] is a technical term in Islam for a ritual prayer that is missed during one of the five daily prayer times and is done afterwards.]
Hope this helps to resolve popular misconceptions about the relationship between Hazrat-i Mevlana and Hz. Shams. As Mevlevis, we should defend the honor of the great saints of God [awliyâ 'ullâh] such as these, who were the founders of our tradition. (And may Allah forgive us for our own suspicions!)
Wa 's-salâm,
Ibrahimwww.dar-al-masnavi.org
سخن شمس: آئينه‌ي شخصيت او
«سخن شمس آئينه شخصيت پيچيده دوزيستي، درونگر، و خودگراي اوست. در عين روشني، مبهم است. در عين دلپذيري، شلاق‌گونه است. فشرده و كوتاه است. نغز است. از آموزش و آرمان، گرانبار است. از اينروي فراز آنها، به تندي، نمي‌توان، درگذشت. بلكه با آنها، بايد زيست. در آنها، انديشيد. بر آنها، مرور كرد. بدانها، مأنوس گشت. از ظاهر آسان‌نماي آنها، عبور كرد، و به عمق باطن آنها، راه يافت، تا به پيام، به درونمايه، به هدف آنهاــ نزديك كردن به چيزي، دوردست! ــ فرا در رسيد! سخن شمس، چنانكه خود معترف است، دوچهره‌اي است. درونه و برونه دارد. نقابي ظاهراً مستقل، بر سيماي باطني گريزنده و لغزان است. دوبعدي است. دوزيستي است. نيازمند است به بازخواني و دوباره كاوي است . «سخن شمس»، ويراسته نيست. به احتمال قوي، وي همه را، ننوشته است . اگر هم پاره‌اي از آنها را نوشته باشد ، احياناً هيچ‌گاه ديگر آنها را نپرداخته، از نو باز ننگاشته، و پاكنويس نكرده است. «سخن شمس»، قالباً بي‌مقدمه آغاز مي‌شود. بدون پرسه و معطلي، بدون طي بيراهه، و پريدن به اين شاخ و آن شاخ، به‌طور مستقم، به سوي هدف مي‌تازد. و شمس، خود بدين كيفيت سخن خويش، آگاه است، و از آن با غرور، ياد مي‌كند: «اگر ربع مسكون، جمله يك سو باشند، و من به سويي، هر مشكلشان كه باشد، همه را جواب دهم، و هيچ نگريزم از گفتن، و سخن، نگردانم، و از شاخ، به شاخ، نجهم!» . «سخن شمس»، جهشي، خودبه‌خود، وحشي، تند، توفنده، كوبنده، و يكباره است. با اين وصف، گه‌گاه، تا اوج شعر ــ شعر والا و باشكوه، خوش‌نوا و منظم، و پرذوق و لطيف ــ فرار پيش مي‌رود. و اين جا و آنجا، چه بسيار سخن منظوم فارسي، در برابر جاذبه نثر شعرگونه شمس، رنگ فرومي‌بازد: «اهل اين ربع مسكون، هر اشكال كه گويند، جواب بيابند ...: جواب، در جواب، قيد در قيد، و شرح در شرح! سخن من، هريكي سؤال را ده جواب ]گويد[ كه در هيچ كتابي، مسطور نباشد ــ به آن لطف، و به آن نمك، چنانكه «مولانا» فرمايد كه: «تا با تو آشنا شده‌ام، اين كتاب‌ها، در نظرم، بي‌ذوق شده است!» مردي، اينچنين ارزش‌ آگاه، نسبت به شخن خويش، ناچار، با همه آراستگي به راستيني و صميميت، چنانكه خود نيز به خوبي آگاه است، همه خودپسندانه جلوه مي‌كند. همه، «به وجه كبريا، مي‌آيد. همه دعوي، مي‌نمايد!» . «شمس»، گزيده‌گوست. موقع‌شناس، و «مخاطب‌گزين» است. سخنش، هرجائي نيست. با هركس، و به‌هر هنگام، سخن نمي‌گويد. بلكه با شرط‌ها، و نازهاي ويژه، همراه است! در سخن‌گوئي و مخاطب‌گزيني شمس، همچنان آشكارا، منش پيش‌رفته استخواني وي ــ خودگرائي، خوداصيل‌ بيني، و قياس به‌نفس او ــ به شدت منعكس است: «سخن، با خود توانم گفتن، يا هركه خود را ديدم در او، با او، سخن توانم گفت!» . مستمع بايد تابع شمس، شيوه استدلال، آرمان زيرساز سخن وي باشد، نه شمس! شمس، هرگز تابع «روانشناسي مستمع»، ميل او، منطق او، باور داشت‌هاي او، و سرانجام سطح درك او نيست. در غير اينصورت، خاموشي را، بر سخنگوئي، ترجيح مي‌دهد. شمس، بگاه سخن نيز، سخنش بيشتر جنبه‌ي گفت تنها دارد، نه گفتگو. شمس را، مناظره نيست: «اگر سخن من، چنان استماع خواهد كردن كه به‌طريق مناظره و بحث، و از كلام مشايخ، يا حديث، يا قرآن، نه او سخن تواند شنيدن، نه از من برخوردار شود! و اگر به طريق نياز، و استفادت خواهد آمدن، و شنيدن كه سرمايه نياز است، او را، فايده باشد! و اگر نه، يك روز، نه، ده روز، ني، بلكه صد سال، مي‌گويد، ما، دست زير زنخ نهيم، مي‌شنويم!» . شمس، تنگ‌حوصله است. بازارياب نيست. از پي مشتري نمي‌گردد، و عوام‌فريبي نمي‌كند. از اين‌رو، با كاربرد هرگونه دستورالعمل روانشناسي توده، به خاطر بازاريابي و جلب عوام، مخالف است. خواستار شيوه استثنائي دويدن صيد از پي صياد است، نه روش متداول پي‌جويي صياد از صيد! و ديرگيري‌ها و تنهايي‌هاي او نيز، همه از اين خوي، سرچشمه مي‌گيرد. حتي، زماني كه شمس را، بر اين خوي خودگرايي او، متذكر مي‌سازند، و از وي مي‌خواهند كه سخن بايد بر وفق صلاح، و درك مردم گويد، خشمگين مي‌شود، و گوينده را، فاقد صلاحيت چنين دستوري به خويش، مي‌خواند: «آنجا، شيخي بود. مرا، نصيحت آغاز كرد كه: ــ با خلق، به قدر حوصله ايشان، سخن‌ گوي! و به قدر صفا، و اتحاد ايشان، ناز كن! گفتم: ــ راست مي‌گويي! وليكن، نمي‌توانم گفتن جواب تو! چو، نصيحت كردي، و تو را، حوصله اين جواب، نمي‌بينم!» (ش79). شمس، مخاطبان خود را مشخص كرده است. وي مي‌داند كه روي سخنش با كي است. از اين‌رو، به هنگام اعتراض، نسبت به پيچيدگي سخنش، آشكارا، اعلام مي‌دارد كه: «صريح گفتم ... كه: ــ سخن من، به فهم ايشان، نمي‌رسد!… مرا … دستوري نيست كه از اين نظير (مثال)هاي پست گويم! آن اصل را مي‌گويم، بر ايشان، سخت مشكل مي‌آيد! نظير آن، اصل دگر مي‌گويم، پوشش در پوشش، مي‌رود! … » . «مخاطب شمس»، ابرمرد است، انسان والاست، شيخ كامل است، كسي است كه مسئول رهبري مردم است! روي سخن شمس، متوجه رهبران است، نه پيروان: «مرا در اين عالم، با عوام، هيچ كاري نيست! براي ايشان، نيامدم! اين كساني كه رهنماي عالم‌اند، به حق، انگشت، بر رگ ايشان، مي‌نهم!» «من شيخ را مي‌گيرم، و مؤاخذه مي‌كنم، نه مريد را! آنگه، نه هر شيخ را، شيخ كامل را! ... » . «شمس»، تنها به خاطر حرف، حرف نمي‌زند. وي را تا گفتني نباشد، و يا تا زمان و مكان را، مناسب نيابد، لب به سخن نمي‌گشايد . ليكن، هنگامي نيز كه ابلاغ پيامي را لازم مي‌شمارد، در خود، چيزي گفتني، احساس مي‌نمايد، آنگاه، بي‌پروا از مقتضيات زمان و مكان، با احساس مسئوليتي رهبرانه، لب به سخن مي‌گشايد، و مستمع خويش را، از فراسوي قرن‌ها، مخاطب قرار همي‌دهد: «چون گفتني باشد، و همه عالم، از ريش من، درآويزد كه مگر نگويم ... ، اگرچه بعد از هزار سال باشد، اين سخن، بدان‌كس برسد كه من خواسته باشم!» با اين وصف، «شمس»، با اندوه مي‌داند كه همواره خواستن، توانستن نيست. وي را، پيوسته «گفتني»، بيشتر از «گفتار» است! هرچه را كه از شمس، شنيده‌ايم، تمام گفته‌هاي او، به شمار نمي‌روند. شمس، از گفتني‌هاي خود، بيشتر از ثلثي را، نگفته است . زيرا اظهار گفتني نيز ــ هرچند با اراده‌اي بس نيرومند، به عنوان پشتوانه همراه باشد ــ بدون رعايت هيچ شرط و قيد، همواره ميسر نيست. زيرا، نخست، عرصه سخن خود، بس تنگ‌تر است، از عرصه معني . و ديگر آنكه، در جهان شمس: «هنوز ما را، اهليت گفت، نيست! كاشكي اهليت شنيدن بودي! تمام ــ گفتن»، مي‌بايد، و «تمام ــ شنودن»؟ ] اما سوكمندانه [ : ــ بر دل‌ها، مُهر است ــ بر زبان‌ها، مُهر است! ــ و بر گوش‌ها، مُهر است!» (ش167) در نظر «شمس»، كم و بيش، همه، احياناً بدون آنكه خود بدانند يا بخواهند، به‌گونه‌اي «منافق»اند ــ حتي ياران به ظاهر صميمي، و يكدل و همرنگ (ش،11). دورويي و نفاق، شيوه اضطراري زندگي، در جهان سوءِ تعبيرها و سوءِ تفاهم‌هاست! دورويي، وسيله‌اي دفاعي، در «نبرد ــ شيوه» زندگي است. «شمس»، معترف است كه خود ناچار، بارها، به نفاق، به خودپنهان‌گري، به دوگويي، به خود بودن و ديگري جلوه نمودن، زيسته است (ش، 89، 90). دامنه نفاق و دوگونه زيستي، معمولاً به شيوه رازگرايانه در سخن درونگرايان استخواني، سرايت مي‌كند. و شمس، ابايي ندارد از اينكه اعتراف نمايد كه سخنش پر از رمز و راز است. و هرگاه صلاح بداند، آن‌را بر ديگران آشكار مي‌سازد، و هرگاه كه نخواهد، آن‌را همچنان، ناگفته باقي مي‌گذارد: 1- «دلم مي‌خواهد كه با تو، شرح كنم! ] اما[ همين «رمز» مي‌گويم، بس مي‌كنم! ... » (ش،137). 2- «روزي رمزي مي‌گفتم، و كشف مي‌كردم، و نمي‌خواستم كه معني بر وي (شهاب هريوه)، كشف نشود!» (مقالات، 285) 3- « ... من آن نيستم كه بحث توانم كردن! اگر تحت‌اللفظ، فهم كنم، آن‌را نشايد كه بحث كنم. و اگر به زبان خود، بحث كنم، بخندند و تكفير كنند! ... » (ش59). «شمس» در جهاني سخت‌گير و متعصب به‌سر مي‌برد كه اقليت‌ها و حتي رهبران اكثريت، در كشاكش زندگي و تنازع براي بقا، «تقيه»، كتمان، رازداري، پنهان‌كاري، خود نبودن و ديگري جلوه نمودن، و ضرورت ماسك فريب دفاعي را، بر چهره خويش، به‌صورت سنت، صلاح‌انديشي، سياست، و دستوري مذهبي، پذيرفته‌اند.  حتي «ملاحده الموت» ــ بي‌پرواترين جانبازان تاريخ، به خاطر عقيده و آرمان ــ نيز، چنانكه در بخش «شاهد زمان» خواهيم ديد ــ به تقيه و مصلحت، «نو مسلمان» مي‌شوند. خليفه عصر شمس ــ الناصرلدين‌الله (خلافت 622 – 576 هـ /1225-1180م) ــ بنابر 45 سال تجربه خلافت، با مكر تمام، از سوئي فدائيان مسخ شده الموت را به مزدوري، براي آدم‌كشي مي‌گيرد، و از سويي ديگر، به شيوه «اهل فتوت»، جامه مي‌پوشد و به «فقه شيعه»، روي مي‌آورد! در چنين جهاني، «شمس» نيز، ناگزير است، هر جا كه ديگر تخيل خلاق وي، از برقراري هماهنگي ميان اموزش مذهب خداسالاري، و آئين انسان سالاري زبون ماند، رسماً از شيوه «تقيه» پيروي كند. شمس، با افسوسي انگيخته از تجربه‌هايي تلخ، اعتراف مي‌كند كه: 1- «راست نتوانم گفتن، كه من، راستي آغاز كردم، مرا بيرون كردند! اگر تمام، راست كنمي، به يك‌بار، همه شهر، مرا بيرون كردندي!» (ش،90). 2- «تو را، يك سخن بگويم!: ــ اين مردمان، به «نفاق»، خوش‌دل مي‌شوند، و به «راستي»، غمگين مي‌شوند! او را گفتم: ــ مرد بزرگي، و در عصر، يگانه‌اي!، خوش‌دل شد، و دست من گرفت، و گفت: ــ مشتاق ] تو [ بودم، و مقصر بودم! و پارسال، با او راستي گفتم، خصم من شد، و دشمن شد. عجب نيست اين؟! با مردمان، به نفاق مي‌بايد زيست، تا در ميان ايشان، با خوشي باشي! ... ــ راستي آغاز كردي؟! ــ به كوه و بيابان بايد رفت!» (مقالات 61) شمس، يادآور مي‌شود كه شيوه احتياط و مصلحت‌گرايي، و پاس درك شنونده، نكته‌اي نيست كه او تنها به تجربه دريافته باشد. بلكه آن‌را، ديگران نيز، از مردان راه، به وي توصيه كرده‌اند، هرچند كه او آن‌را، در آغاز، با بي‌اعتنايي تلقي كرده است! (ش79). خودپنهان‌گري و مردم‌آزمائي: دو شيوه دفاعي شمس كوتاه سخن، «شخصيت شمس»، مرموز و «رازگرا» است. او انساني «درونزي» است. بيشتر از آنچه كه بيرون از خود زيسته باشد، در خويش زندگي كرده است. وي نه‌تنها، از نظر نظام رواني خويش، چنين است، بلكه در خود زيستي را، ضمناً به‌عنوان يك روش دفاعي لازم، به عنوان يك نبرد شيوه‌اي ايمن تر در زندگي، در جهاني بي‌تفاهم و نا ايمن، براي خويش برگزيده است. «خودپنهان‌گري»، و «مردم‌آزمائي»، دو شيوه‌ي مكمّل يكديگر، و دفاعي شمس‌اند (2-آ، 4-آ، 6-آ، 8-آ، 12-آ، 17-آ، 19-آ، 20-آ، ش 75، 83، 93، 95، 102)! «شمس»، در خود پنهان مي‌شود، و در فراسوي دژ ناشناسي و گمنامي خويش، كمين مي‌كشد. كسي را در نظر مي‌گيرد. انگاه، ناگهاني و پرخاشگرانه، چون يك شكارچي ماهر، حمله ضربتي را بسوي هدف، آغاز مي‌كند. اگر هدف، آزمايش ضربتي شمس را، با خوش‌روئي و قبول، پاسخ گويد، شمس يكباره از آن او مي‌شود. «شمس»، خود «شكار صيد خويش» مي‌گردد!: «هركه را دوست دارم، جفا پيش آرم! آن‌را قبول كرد، من ... از آن او، باشم!» (ش123) «آري، مرا قاعده اينست‌كه: هر كه را دوست دارم، از آغاز، با او، همه قهر كنم!» (ش112) «اكنون، همه جفا، با آنكس كنم كه دوستش دارم!» (ش124). «شمس»، خود را مي‌شناسد، و روش خويشتن را، نيز آزموده است. به‌خود اعتماد دارد، و نيز نسبت به واكنش ديگران، در برابر جاذبه شخصيت خويش، اطمينان مي‌دهد. تصريح مي‌كند كه در عين خودپنهان‌گري، كيمن‌گري، و پيچيده‌نمائي ظاهري: «من، همچنينم كه كف دست! اگر كسي، خوي مرا بداند، بياسايد، ظاهراً، باطناَ!» (ش116) «به هركه روي آريم، روي از همه‌جهان، بگرداند! مگركه نمائيم، اما، روي به او، نياريم! ... «گوهر» داريم، به هر كه روي آن، به او كنيم، از همه ياران، و دوستان، بيگانه شود!» (ش122) «شمس»، آگاهانه معتقد است كه همه‌چيز را براي همه‌كس نمي‌تواند گفت، و نيز نبايد گفت. واكنش توده‌هاي بي‌تفاهم، اگر متعصب باشند، «تكفير» است، و اگر لاابالي و بي‌تعصب باشند، «نيشخند» و «تحقير» است (ش،59). از اينروي، سرانجام، پس از همه گفت‌هاي خود، تأكيد مي‌كند كه سخن، بيش از اين نيارم گفتن. تنها «ثلثتي، گفته شد» (ش 166). به پندار «شمس»، خود را بايد پنهان ساخت. مردمان را بايد سخت آزمود، آنگاه به حريم شخصي خويشتن، اجازه‌ي ورودشان داد! لكن آيا اين آزمايش، كاري آسان است؟ «شمس»، خود آن‌را، كاري بس دشوار مي‌داند. تا جائيكه مي‌گويد: ــ «شناخت اين قوم، مشكل‌تر است از شناخت حق!» (ش225). و معتقد است كه: ــ«همه‌كس، دوست‌شناس، نَبُوَد، و دشمن‌شناس، نَبُوَد! … پس زندگاني، دوبار بايستي ] تا انسان[ … دشمن را شناسد، دوست را شناسد!» (ش214). و «شمس» براي تائيد لزوم «زندگاني دوباره»، براي «شناخت مردمان»، همزمان با «سعدي»، تا اندكي پيش از وي، بدين شعر كه نمي‌دانيم از خود اوست، يا از ديگري، استناد مي‌جويد كه: تا بدانستمي ز دشمن، دوست، زندگاني، دوبار بايستي! دشمن دوست‌روي، بسيارند، دوستي غمگسار بايستي! (مقالات، 372).   با اين وصف، در خود زيستي و «تنهائي شمس»، شيوه‌‌اي اضطراري بوده است، نه انتخابي و دل‌خواسته. شمس پيوسته، براي همزيستي، براي معاشرت، براي مصاحبت با مردمان، با تشنگي و نياز تمام، در تلاش و پويان بوده است! احساس تنهائي، عدم هماهنگي و سنخيت، هويت‌جوئي و سرگشتگي شمس، همه‌جا، در سخن او، اندوه‌آفرين است. چنانكه يادآور شديم ــ همين كتاب، ص77-آ تا 79-آ ــ شمس از كودكي خود، بعنوان كودكي عجب، كودكي دگرگونه، كودكي منفرد، همانند جوجه مرغابي‌يي تنها، كه فقط با جوجگاني ديگر، در زير ماكياني خانگي پرورش يافته است، ليكن صرف‌نظر از زايش و پيدايش خود ديگر با آنها، هيچگونه پيوندي نداشته است، ياد مي‌كند (ش67). «دوران بلوغ شمس» نيز ــ همين كتاب ص80-آ تا 82-! ــ با شوريدگي و شيفتگي، و گمگشته‌جوئي عرفاني، همراه با بي‌تابي، بي‌اشتهائي و رنج، سپري شده است (ش70،71). تا جائيكه موجبات نگراني خانواده‌ي خود را فراهم مي‌آورد. «شمس» به‌زودي درمي‌يابد كه حتي شيخ راهنميا او، از درك ويژگي‌هاي وي، عاجز است (23-آ). از اين‌رو، «شمس»، در جستجوي راهبري كامل، در پژوهش خويش، از خانه و زادگاه مي‌برد، و راهي سفر مي‌شود اندك‌اندك، در برابر مردمان، به‌ويژه مدعيان پيشوائي و رهنموني، شيوه‌ي دفاعي و مردآزمائي در پيش مي‌گيرد. آنها را به مردي و پختگي مي‌آزمايد . اگر انها را كامل يافت، سر بر آستانشان فرو مي‌سايد. و اگر آنان را، نابالغ و تهي از حقيقت ديد، پرخاشگري مي‌آغازد، و از آنها در مي‌گريزد (36-آ، ش95). «مردآزمائي شمس»، از معاصران درمي‌گذرد، و به تجديد داوري، درباره‌ي پيشوايان گذشته گسترش مي‌يابد. شمس، ديگر هيچ‌چيز را، تعبدي و تقليدي نمي‌پذيرد. بايزيد، حلاج، عين‌القضاة، ابن‌سينا، خيام، شهاب‌الدين سهروردي، و از معاصران، محيي‌الدين عربي، و فخر رازي، هر يك را نارسائي، ناپختگي، و فقدان بلوغي است كي نمي‌توان ناديده انگاشت. و به عنوان الگو، و نمونه آنان را، دربست پذيرفت. ديد انتقادي، و داوري براي شمس، تا مرز برندگي شمشير تيز، و كوبندگي گرز گران، بي‌محابا، به پيش مي‌تازد (ش52-28، 95، 104). شمس: پرخاشگر مهربان «شمس» كم‌حوصله، تندخو، يكدنده، پرخاشگر، سختگير و انعطاف‌پذير است. به هنگام معلمي و مكتب‌داري، اين تندخوئي و انعطاف‌ناپذيري خويشتن را آزموده است. به هنگام تنبيه، به هيچگونه، از سختگيري‌هاي خود، نمي‌كاهد. ليكن در دل آرزو دارد كه اي كاش، درباره‌ي رفتار خارج از مرز، و بيرون از اصول تربيتي كودكي كه به قمار دست آلوده است، وي را آگاه نمي‌ساختند. و يا اي كاش، زمانيكه او به جستجوي كودك، در حين انجام خلاف، مي‌رود، كودك را آگاه مي‌ساختند، و از خشم او مي‌گريزاندند (ش115). ليكن به هنگام عمد، و يا جهل و ناشناسي عوام، نسبت به او حتي با همه اهانت‌هاي خويش، نمي‌توانند خشم او را برانگيزند (ش60).  شمس، در عمق دل، حتي توان ديدار شكنجه‌هاي تباهكاران را نيز ندارد (ش107) . شمس: دشمن تقليد تيپ استخواني «خودگرا»ست. متكي به خويش، استقلال‌طلب، و گريزان از تابعيت و تقليد است. «تقليد» در نظر او، بمراتب از «نفاق اضطراري» بدتر است. فسادها، بيشتر از تقليد، سرچشمه مي‌گيرند.زيرا تقليد، يعني خود نبودن، يعني خود فروختن،يعني كوركورانه سرسپردن! تقليد يعني بردگي، يعني گوسفند صفتي، يعني تائيد استعمار، يعني تشويق استثمار، يعني زورگوپروري، و اعانت به ظالم! از اينروي هر فسادي كه در جامعه پديد آيد، منشاء آن‌را كم و بيش، به گمان شمس، در تقليد، بايد جستجو نمود! و از نظر شمس، تقليد، تقليد است، ديگر چه الگوي آن «كفر» ــ ايمان ناراستين ــ و چه «ايمان» ــ باورداشت راستين ــ باشد! موضوع تقليد، هرچه باشد، نمي‌توان آب پاكي بر سر تقليد، فرو ريزد، و از پليدي آن، بكاهد (ش190). شمس، در «نفي تقليد» تا آنجا پيش مي‌رود كه مي‌پرسد: ــ «كسي روا باشد، مقلّد را، مسلمان داشتن؟» ]يا دانستن ؟[ (ش190). و آنگاه در مورد خود، تأكيد مي‌كند كه وي، هرگز مقلد نبوده است. بلكه هموراه جستجوگري مشكل پسند، بر خويشتن سختگير، و انعطاف‌پذير، به‌شمار مي‌رفته است (2-آ ش 57، 58،‌ 71): «اين داعي، مقلد نباشد! ... بسيار درويشان عزيز، ديدم، و خدمت ايشان، دريافتم، و فرق ميان صادق و كاذب ــ هم از روي قول، و هم از روي حركات ــ معلوم شده، تا سخت، پسنديده و گزيده نباشد، دل اين ضعيف، به هرجا فرود نيايد، و اين مرغ، هر دانه را، برنگيرد!» (ش93). شمس: سنت‌شكن، انقلابي مستمر استقلال‌طلبي، بيزاري از تقليد، و گريز از تابعيت، طبعاً با «سنت‌شكني» همراه است. سنت‌شكن، ناچار انقلابي و نوجوست. استقرار هر چيز تازه، خود بزودي سنت مي‌شود. از اينروي، سنت‌شكن اصيل، خواهان انقلاب مستمر، و نوجوئي و بهخواهي پيوسته است. «جان‌نگري» او، «تكاپوئي» و پويا است. نه ايستا، و راكد و بي‌جنش! «شمس»، عموماً سنت‌شكني اين‌چنين است. شمس، سنت‌گرايان را «اهل متابعت»، اهل پيروي و تقليد از سنت و شرع، مي‌خواند. و آنگاه با لحني مثبت، همواره از بزرگان سنت‌شكن ــ از آنان كه هرگز اهل متبعت نبوده‌اند ــ و از عصيان و عدم پيروي آنان، ياد مي‌كند: «نيكو همدرد بود! نيكو مونس بود! شگرف مردي بود، شيخ محمد ]محيي الدين عربي[ ! اما در «متابعت» نبود! عين متابعت خود آن بود، ني متابعت نمي‌كرد!» (ش29) «شهاب هريوه»، در دمشق كه گبر خاندان]پيامبر[ بود ... قيامت را منكر بودي! ... آن شهاب، اگرچه كفر مي‌گفت، اما، صافي و روحاني بود!» (ش44-42) اسلام و «ايمان» را كه ديگران، پس از يكبار بدست آوردن و تحصيل، ديگر كيفيتي استوار مي‌پندارند، «شمس»، امري بي‌قرار و ناپايدار، مي‌خواند. «آرمان»، از نظر شمس، طبيعتي پويا، تكاپوئي، ديناميك، و دگرگوني‌پذير دارد، و از اينرو، پيوسته به تائيد، پيوسته به نوسازي، و پيوسته به تحصيل مجدد، نيازمند است. طبيعت دين، طبيعت آرمان و ايده‌ئولژي، «ثابت» نيست. «متغير» است (ش194، 204). و پاسداري آن، ناچار، به كوشش پويسته نيازمند است: «پيش ما، يكبار، مسلمان، نتوان شدن! مسلمان مي‌شود، و كافر مي‌شود، و باز، مسلمان مي‌شود! و هرباري از «هوي» (خواست‌هاي پست نفساني) چيزي بيرون مي‌آيد، تا آن‌وقت كه «كامل» شود!» (ش191). بدين ترتيب، از نظر شمس، «آرمان‌گرائي»، «كمال‌پذيري» است. و كمال‌پذيري، مجاهده‌ي پيوسته، نوسازي مكرر، و انقلاب مستمر دروني، بسوي يك كمال مطلوب آرماني است! . شمس: واژگونگر ارزش‌ها بسياري از چيز‌ها را كه ديگران، بد و «شر مطلق» مي‌شمارند، مانند «عدم متابعت از شريعت» و «سماع» را، شمس، بطور مشروط، «نيك» مي‌داند. شمس، حتي آب توبه، بر سر «ابليس» ــ مظهر شر مطلق ــ مي‌ريزد. او را، بهنگام، محجوب، آرزمگين، مددكار، و دلسوز انسانش، معرفي مي‌كند: «آن شخص … توبه كرد، و عزم حج كرد… در باديه، پاي آن مرد، از خار مغيلان، بشكست. قافله رفته، در آن حال نوميدي، ديد كه آينده‌اي، از دور مي‌آيد. ] به دعا[ گفت: ــ به حرمت اين خضر كه مي‌آيد، مرا خلاص كن! ] آن رهرو[ پاي در هم پيوست، و او را به كاروان، رسانيد. در حال، گفت: ــ بدان خدائي كه بي‌‌هنباز (شريك) است، بگو كه تو كيستي كه اين فضيلت تراست؟ او دامن مي‌كشيد، و سرخ مي‌شد، و مي‌گفت: ــ ترا با اين تجسس، چه‌كار؟ از بلا، خلاص يافتي، و به مقصود رسيدي! گفت: ــ بخدا كه دست از تو ندارم، تا نگوئي! گفت: ــ من ابليسم! …» (ش139) اگر آدمي، خود پاك باشد، «ابليس» را، چه ياراي آنست كه گرداگرد او گردد، و او را زياني رساند؟! (ش160) «شمس»، همانند بسياري از صوفيان، نه تنها «كعبه‌ي دل» را، در برابر «كعبه‌ي گل» مي‌نهد، بلكه، حتي پا را از اين نيز فراتر نهاده خانه‌ي راستين خدا را، كعبه‌ي دل، و خانه‌ي اسمي، ولي تهي از خدا را، كعبه‌ي گل، معرفي مي‌كند. شمس، در اين مورد، «بايزيد بسطامي» (261-هـ/874-م) را، بهانه‌ي نقل كفر خود، و واژگون‌گري ارزش‌هاي خويش، قرار مي‌دهد: «ابايزيد ... به حج مي‌رفت. و او را عادت بود كه در هر شهري كه درآمدي، اول، زيارت مشايخ كردي آنگه كار ديگر. سيد، به بصره به‌خدمت درويشي رفت. ]درويش[ گفت كه: ــ يا ابا يزيد كجا مي‌روي؟ گفت: ــ به مكه، به زيارت خانه‌ي خدا! گفت: ــ با تو زادراه، چيست؟ گفت: ــ دويست درم! گفت: ــ برخيز، و هفت‌بار، گرد من طواف كن، و آن سيم را به‌من ده! ]بايزيد[ برجست، و سيم بگشاد از ميان، بوسه داد، و پيش او نهاد. ]درويش[ گفت: ــ آن خانه‌ي خداست، و اين دل من ]هم[ خانه‌ي خدا! اما بدان خدايي كه خداوند آن خانه است، و خداوند اين، كه تا آن خانه را بنا كرده‌اند، در آن خانه درنيامده است. و از آن روز كه اين خانه را بنا كرده، از اين خانه خالي نشده است!» (مقالات،320) شمس، «حرمت كفر» را، درهم مي‌شكند. و فاصله‌ي ميان «كفر» و «ايمان» را، طبق داوري مردمان، از ميانه برمي‌گيرد. شمس نخست، كفربيني سخن مردان والا را، ناشي از نارسائي فهم مردمان، و «خيال‌انديشي» ايشان، معرفي مي‌كند: «اسرار اولياءِ حق را بدانند؟! رساله‌ي ايشان، مطالعه مي‌كنند. هركسي، خيالي مي‌انگيزد. گوينده‌ي آن سخن را متهم مي‌كنند. خود را هرگز متهم نكنند. و نگويند كه: ــ اين كفر و خطا، در آن سخن نيست. در جهل و خيال‌انديشي ماست!؟» (مقالات،326) پس از بي‌اعتنائي به «ارزش شايعه» و داوري‌هاي كارناشناسانه، «شمس»، طنزآلوده، از «اصل جُربزه و قدرت»، براي درهم شكستن مرز كفر و ايمان، بنام «خليفه»، سود مي‌جويد. و در جهان تفتيش عقايد، به آزادي ابراز انديشه، ارج مي‌نهد: «گفتند كه: ــ فلاني كفر مي‌گويد فاش، و خلق را، گم‌ره مي‌كند! بارها، اين تشنيع مي‌زدند، خليفه، دفع مي‌گفت. بعد از آن گفتند كه: ــ اينك خلقي با او يار شدند، و گمشده شدند! اين، ترا مبارك نيست كه در عهد تو، كفر ظاهر شود. دين محمدي، ويران شود! خليفه، او را حاضر كرد. روي باروي شدند. فرمود كه او را، درشط اندازند. سبوئي در پاي او بندند! بازگشت، مي‌گويد خليفه را: ــ در حق من، چرا ]چنين[ مي‌كني؟ خليفه گفت: ــ جهت مصلحت خلق، ترا، در آب اندازم! گفت: ــ خود جهت مصلحت من، خلق را در آب انداز! مرا پيش تو چندان حرمت نيست؟ ازين سخن، خليفه را هيبتي آمد، و وقتي ظاهر شد. گفت: ــ بعد از اين هركه سخن او گويد پيش من، آن كنم با او كه او مي‌گويد!» (مقالات 315-314) «گناه» و «ثواب» را، در «جهان شمس»، امري «مطلق» مي‌دانند. گناه، گناه است، و ثواب، ثواب! ليكن شمس، گناه و ثواب را، امري «نسبي»، و داراي ارزشي مشروط و اعتباري، مي‌شناسد.   «هركسي را، معصيتي است، لايق او. يكي را معصيت آن باشد كه رندي كند، و فسق كند، لايق حال او باشد! يكي را معصيت آن باشد كه از حضور حضرت، غايب باشد!» (مقالات311) «بر بعضي، لباس فسق، عاريتي است. بر بعضي، لباس صلاح، عاريتي است!» (ش299) «شمس»، مسئله دگرگوني ارزش ها را آنچنان جدي مي‌گيرد، و تا آنجا پيش مي‌تازد كه حتي شرط اساسي دوستي با خود را، «تغيير ديد»، «تغيير روش»، و تغيير ارزش‌ها، تا كرانه‌ي نهائي حد متضاد آنها، مي‌شمارد: «آنرا كه خشوعي باشد، چون با من دوستي كند، بايد كه آن خشوع، و آن «تعبد» افزون كند! در جانب معصيت، اگر تاكنون، از «حرام»، پرهيز مي‌كردي، مي‌بايد كه بعد از اين، از «حلال» پرهيز كني!» (ش102) «جهان»، برخلاف پندار بسياري از مردمان، بخودي خود نه «خير» است، و نه «شر». بلكه «بشر»، خود «معيار» اين سنجش است. اوست كه تعيين ارزش مي‌كند. و هموست كه دنيا را، پليد و زشت، يا زيبا و ستوده مي‌بيند (ش148). بشر، انسان والا و كامل، از نظر شمس، خود آفريننده، و در عين حال، خود واژگونگر ارزش‌ها و اعتبارهاست. . نفي‌گري ــ نيهيليسم مثبت شمس «شمس»، پي‌آمد نفوذ سوفسطائي‌گري، بي‌ياسائي، تباهي فرهنگي و فساد عمومي جهان خود را، در يكايك طبقات به اصطلاح روشنفكر زمان خويش، لمي و احساس كرده است. و از اين‌رو، طبعش به يك نوع «نيهيليسم انقلابي»، نفي وضع موجود، واژگون‌گري ارزش‌ها، براي نوسازي جامعه و فرهنگ آن، متمايل مي‌گردد! «نيچه» (1900- 1844) در نقد خود از سنت‌ها و ارزش‌ها، به «نيهيليسم»، به نفي اعتبارها، به پس‌نهاد معيارها، به پوچي‌نمائي به‌ظاهر مقبول و معتبر، مي‌گرايد. «شمس» نيز چنين است! به عقيده‌ي «شمس»، در جائيكه سراسر ادراك ما را «حجاب» فراگرفته است، معرفت راستين، حقيقت تمام، چگونه مي تواند چهره نمايد؟ و معارف بازاري را، چگونه اعتباري تواند بود؟: ــ «اين طريق را، چگونه …مي‌بايد؟ اين‌همه … پرده‌ها و حجاب، گرد آدمي درآمده! عرش، غلاف او! كرسي، غلاف او! هفت آسمان، غلاف او! كره‌ي زمين، غلاف او! روح حيواني، غلاف!... غلاف، در غلاف، و حجاب، در حجاب، تا آنجا كه معرفت است ...» غلاف است! هيچ نيست!» (ش21) ــ دست‌آورد راستين انسان چيست؟ ــ جز سرگشتگي، جز تنهائي، جز حسرت، جز حيرت؟ (ش12، 17، 18، 21، 53، 58- 56، 61). ــ واعظان به‌ما، چه اندرز مي‌دهند؟ ــ جز هراس، جز بي‌اعتمادي، جز دوگوئي، جز دوانديشي، جز تزلزل و نااستواري؟! (ش158) ــ فيلسوفان به ما چه مي‌اموزند؟ ــ جز جدل‌بازي، جز ياوه‌سرائي؟ ــ ميراث آنان چيست؟ ــ جز سخن‌هائي در وهم تاريك؟ فيلسوف كيست؟ جز ژاژ خوايي بيهوده‌گوي؟ (ش52، 181، 185). ــ فقيهان عمر را، به چه اتلاف مي‌كنند؟! ــ جز به‌خاطر رنجي بيهوده؟ جز به‌خاطر آموزش شيوه‌هاي استنجاء، و جز به‌خاطر جز به‌خاطر كشف نصاب پليدي حوپي چهار در چهار، و يا مسائلي همانند آن؟ (ش53، 182، 185). ــ ميراث علم رسمي چيست؟ ــ جز بازاريابي و سوداگري؟ جز جاه‌جوئي و شهرت‌طلبي؟ جز دور راندن و غافل ساختن از مقصوداساسي در حيات بشري؟! (ش20، 195، 196). ــ تعلم چيست؟ ــ جز فراگستري حجابي بزرگ، پيرامون خويش؟ جز فراگيري قالبي سترگ، فرا گرد ذهني شكوفا؟ جز فروكندن چاهي براي سقوط انديشه، فراراه آزادي جستجو؟ جز ايجاد قيدي اسارتبار، در مسير تكاپوي انديشه‌ي خلاق؟ (ش،183، 185). آنانكه دعوي «تحقيق» مي‌كنند، راستي را، جز «تقليد» چه مي‌كنند؟! (ش261). ــ انكار و قبل مردمان چيست؟ ــ جز از روي تقليد، جز از روي پيش‌داوري‌هاي بي‌بررسي، جز از روي نوسان‌هاي عطافي، جز از روي خوشايندها و بدآيندهاي آني و غيرمنطقي؟! (ش45، 59، 151، 190). ــ عقل چيست؟ ــ جز سست‌پائي زبون و زبون‌گر، جز نامحرمي بي‌استقلال و متكّي؟ جز بيگانه‌اي در حريم صدق و صفا؟! (ش265-262). مردمان را، اهليت چه گفت و شنود است؟ جز ناگفتن و ناشنودن، جز نارسا گفتن و ناقص شنيدن؟ ــ بر زبان‌ها، چيست؟ جز مُهر خاموشي؟ ــ بر دل‌ها، چيست؟ جز مُهر فراموشي؟ ــ و بر گوش‌ها، چيست؟ جز مُهر نانيوشي؟! (ش59، 81، 167، 171). ــ گرايش ها و گريزها، ستايش‌ها و نكوهش‌ها، حمله‌ها و دفاع‌ها، برچه استوارند؟ ــ جز بر بادي و دمي، جز بر وهمي و انگاري، جز بر خوشايند و بدآيند بي‌بنيادي؟ (ش94،165) درويشي را به دلق چه تعلق است؟ (ش231). درويشي چيست؟ جز خود ماندن و در عين حال با مردمان بودن؟ (ش232). و درويشان كيستند؟ جز مردم‌گريزاني لاف‌زن؟ جز خودگراياني بي‌حقيقت كه خويشتن را بيشتر به حشيش و پندار ديو، سرگرم مي‌دارند؟ (ش250، 292). و زاهدان كيستند؟ جز مردم-بيگانگاني «شهرت‌طلب»؟ (ش159،232). حتي آنانكه دعوي «اناالحق» مي‌زنند، جز خامي خويش، چه ابراز مي‌دارند؟ (ش31، 32، 34). مدعيان دين، كيستند، جز «مسلمان-برونانِ كافر اندرون»؟ (ش97، 98) مسلماني چيست؟ جز مخالفت با هواي نفس كه همه بنده‌ي آنند؟! (ش، 270، 276). آزادي در چيست؟ جز در بي‌آرزوئي؟ در حاليكه همگان اسير آرزوها، و قرباني شهوت‌هاي خويشتن‌اند؟ (ش260، 270). و خداپرستي چيست؟ جز رهائي از خويشتن‌پرستي؟ (ش، 269). كسب چيست، جز سودجوئي يك جانبه، و كم‌فروشي و فريب؟ (ش156). سياست چيست؟ جز اعمال قدرت مطلق؟ جز زهر چشم‌گيري؟ جز پاي‌مالي لطيف‌ترين عواطف راستين بشري، جز درگذشتن، از روي كالبد سرد عزيزان بخاطر تحكيم مباني قدرت شخصي؟ (ش154، 155). حقيقت امرها، و نهي‌هاي سياسي چيست؟ جز از ديگران دريغ كردن‌ها، و به خود روا داشتن‌ها؟ (ش،141) حكمرانان كيستند؟ جز خودكامگاني بي‌خبر از رنج زيردستان؟ جز خودپرستاني تنها دربند بزرگداشت خويشتن؟ (ش35، 55). و در حقيقت، حكومت چيست، جز تسلط بر نفس خويشتن؟ جز فرمانروائي بر خودخواهي‌ها، جز سلطه بر خودكامگي‌ها، جز غلبه بر قهرها، و جز پيروزي بر ديگر آزادي‌هاي خويش؟ (ش216). كوتاه سخن، بر روابط انسان‌ها، چه‌چيز حكمفرماست؟ جز نفاق، جز دوروئي، جز بيگانگي از حقيقت، جز آزمندي و سوءِ نظر، جز خودخواهي، و بي‌اعتنائي نسبت به رنج ديگران؟ جز فريب؟ جز دعوي‌هاي درون‌تهي؟ (ش،57، 194، 207، 226، 237) و در اين ميان، سهم مردان راستين چيست؟ جز خون‌دل خوردن؟ و با آنان چه مي‌كنند؟ جز دشمن‌كامي و كينه‌توزي؟ (ش25) اين، جوهر، و درونمايه‌ي «نيهيليسم شمس» است: نفي بنيادي جامعه‌اي بيمار، روابط نادرست و نااستوار، و معيارهائي پريشان و رياكار! «نيهيليسم شمس»، نفي‌گري، و ناپذيري او، كينه‌توزانه نيست. تباهي‌گرانه نيست. خودخواهانه نيست. زائيده از رشك و عقده نيست! بلكه بشردوستانه است. غمخوارانه است. سوته‌دلانه است. انگيخته از تكاپوئي سبب‌جويانه، پژواك انديشه‌اي آسيب‌شناسانه است! «شمس»، با دريغي گرانبار، از خود مي‌پرسد كه آخر: ــ نظام جامعه، و طبقات آن، چرا چنين فاسد شده‌اند؟! ــ تلاش‌ها، چرا بيشتر خودخواهانه‌اند؟! ــ رهبران، چرا بي‌خبراند؟! ــ واعظان چرا، هراس‌انگيزند؟! ــ اندرزها، چرا، زهرآگين‌اند؟! ــ مردمان بر سر گنج، چرا تنگدست‌اند؟! ــ نيازمندان بر لب آب، چرا تشنه‌اند؟! ــ مردمان، با آنكه همه از يك منشاءاند، ديگر چرا، همه تنهائي زده، همه جدا، جدا، از يكديگرند؟! ــ گره‌گشايان، چرا بر انبوه گره‌ها، افزوده‌اند، و مددجويان، چرا همه بي‌پناه مانده‌اند؟!. در «جهان شمس»، نه بر مرده، بر زنده بايد گريست! «شمس»، گوئي بر گورستان تاريخ، رهسپر است ــ در گورستان آرزوها و ناكامي‌ها، در گورستان حسرت‌ها و اشتياق‌ها! «شمس»، خود را با آدم نماهائي دلمرده، با مردگاني زنده‌نما، با انساني‌هائي از هم گسسته، روبرو مي‌بيند. و آنان‌را مخاطب قرار داده، سوگوارانه زمزمه مي‌كند كه: «تو، در عالم تفرقه‌اي! صدهزار، ذرّه‌اي! در عالم‌ها، پراكنده، پژمرده، فرو فسرده‌اي!» (ش199) «اي! در طلب گره‌گشائي، مرده! در وصل، بزاده، در جدائي مرده! اي بر لب بحر، تشنه، در خواب شده! اي بر سر گنج، وزگدائي مرده!» (مقالات، 300) «شمس»، آنگاه گوئي، لحظه‌اي ديگر چند به‌خود آمده، حاصل اين همه زيان و غبن و پريشاني را، ارزيابي كرده ــ به شعري كه به درستي نمي‌دانيم از خود اوست، يا از سراينده‌ي زبان دل اوست ــ از خود باز مي‌پرسد كه: «خود حال دلي، بود پريشان‌تر از اين؟! يا واقعه‌يي، بي‌سرو سامان‌تر از اين؟! اندر عالم، كه ديد، محنت زده‌اي، سرگشته‌ي روزگار، حيران‌تر از اين؟!» (مقالات، 314)   «نيهيليسم شمس»، ارزيابي پررنج يك فرهنگ آفل است. آسيب‌شناسي يك تمدن بيمار است. پوچ بيني دعوي‌هاي كاذب است. هشياري است. روشنگري است. نهيب بيداري از خواب غفلت است. ابلاغ رسالت، براي روزي بهتر است. به خاطر رهائي تنها ماندگان معاصر (ش126، 221)، و آگاهي آيندگان درمانده است. شمس، آنچه را مي‌بيند، بازگو مي‌كند، اگرچه معاصران نخواهند، كه او بگويد، و يا نفهمند كه او چه مي‌گويد: ــ «چون گفتني باشد، و همه عالم، از ريش من درآويزند، كه مگر نگويم...، اگر چه بعد از هزار سال باشد، اين سخن، بدان كس برسد كه من، خواسته باشم!» (ش78). به گمان «شمس»، بشرها، بايد به‌خود بازگرند. مشكل آنان خود ايشانند (ش273). گنج را بيرون از خود نبايد بجويند. گنج در خود ايشان است (ش4). «بازگشت به‌خود!»، در «تمدني از خود بيگانه»، در فرهنگ «انساني از خود گريخته»! اينست پاسخ شمس، به مسئله‌ي بشريت از خود غافل! (ش2، 8، 9، 13). انسان بايد خود، هم كاتب وحي، و هم خود محل وحي باشد (ش10). خود رهبري كند. خود رهبر، و خود پيرو خويشتن باشد! همه بايد در رهبري دسته‌جمعي با يكديگر تشريك مساعي كنند: تو رهبر ديگراني، و ديگران رهبر تواند! (ش،3). «شمس»، با بي‌پروائي، «انسان‌سالاري» را، در «تمدني خدا سالار»، مذهب مختار خود، آرمان درخور ابلاغ خويش، معرفي مي‌دارد. از متافيزيك، همانند «مكتب بودائي زِن»، اعراض مي‌جويد. مقصود جستجو را، ديگر نه «خدا»، بلكه «انسان»، معرفي مي‌كند (ش2، 5، 9، 20). ليكن انسان سالاريش، «توده سالاري»، نيست! او خود پيام‌آور توده‌ها، «رسول عوام»، نمي‌شمارد. بلكه او «شيخ» را، رهبر را، آنهم شيخ كامل را، ابرمرد را،مي‌جويد، و براي او، سخن مي‌گويد. و در اينجا، پيشتاز انديشه‌ي «نيچه»، در «مرگ خداوند» ــ دست كم در نظام انسان‌سالاري ــ و لزوم پيدايش ابرمرد، و «انسان كامل»، از ميان انبوه عوام مي‌گردد (ش82). سوءِ تعبير نشود! شمس اگر به مردم‌سالاري نمي‌انديشد، انسان سالاريش، ضد توده‌ها نيست. بلكه در حمايت آنهاست! او، «ابرمرد» را، به بهاي تباهي توده‌ها نمي‌خواهد. بلكه به‌خاطر رفاه، زهنموني و دستگيري از آنها، مي‌خواهد. يك نشان بزرگ «ابرمردي»، در مكتب شمس، «توده‌داري»، حمايت از بينوايان، شباني راستينِ رمه‌هاي گرگ‌زده، در تاريخ شكنجه و اميد انساني است! شمس، چنانكه ديديم، با اندوهي جانگداز، در همدردي با رمه‌هاي گرگ‌زده، ما را با روحيه‌ي آنتوانت گونه‌ي زمامداران ايران، در آستانه‌ي مسلخ مغول، آشنا مي‌سازد. و با روايتي بس كوتاه، و گوياتر از هر تحليلي تاريخي، پرده از «ابر-انگيزه»ي طوفان مغول در ايران ــزمامداري خوارزمشاهيان ــ بيك سو مي‌زند (ش55). «شمس» در اين رهگذر، نقد والاي خود را از سوء تعبير از قرآن، و جبهه‌گيري ظريف عرفان را، در پيكار با سودجويان از دين به‌زيان توده‌ها، در برخورد «ابوالحسن خرقاني» و «محمود غزنوي» (ح420-388 هـ/1029-998م) و نيز در برخورد خود با شيخي بزرگ، هماواز با فردوسي، عرضه مي‌دارد (ش35، 164) كه: زيان كسان از پي سود خويش، بجويند و دين، اندر آرند، پيش! « راه حلشمس»، در روابط انساني، حدي فاصل يا آميخته‌اي از «سوسياليسم» و «اندي وي دو آليسم»، يا توده‌گرائي و فردگرائي است. از نظر شمس، نه «فرد» بايد قرباني «جمع» شود، شخصيتش يكسره در گروه، تحليل رود، و نه «جمع» بايد فداي «فرد» گردد!: ــ ميان باش و تنها باش! (ش232) اين پاسخ «شمس» به مسئله‌ي حفظ استقلال فردي، در عين همزيستي، و زندگاني اجتماعي است! و آيا، بزرگ‌ترين مسئله نيز در روابط انساني، همين نيست كه: ــ چگونه ما، هم خودمان باشيم، و هم با ديگران زندگي كنيم؟! و همين هم بزرگ‌ترين مسئله‌ي تصوف عشق، و معماي آموزش شمس است ــ معياري براي جهاني پريشان، براي انسان‌هائي رميده، خودخواه يا خودباخته، جداجدا، يا گله‌گله!: ــ ميان باش و تنها باش! . شمس: ميزبان بزم خدا دگرگوني، خلاقيت و زايائي هنري مولوي در زندگاني دومش، تنها در شاعري او، خلاصه نمي‌شود. بلكه در موسيقي، و تأثيرپذيري شعر و موسيقي و رقص از يكديگر، ظاهر مي‌گردد. تصريح شده است كه مولوي، موسيقي مي‌دانسته است. و رباب مي‌نواخته است. (افلاكي3/83) و حتي به دستور او، تاري بر سه‌تار سنتي رباب مي‌افزايند. همچنين نيز تأكيد شده است كه تنوع گسترده‌ي مولوي در انتخاب وزن و قالب شعر، از موسيقي‌شناسي او پربار گشته است. ليكن از طرفي ديگر نيز جاي ابهامي نيست كه مولوي، تا پيش از آشنائي با شمس، حتي سماع نمي‌دانسته است. و آئين رقص چرخان را شمس به وي آموخته است (40-آ): رقصي دائره‌وار كه هم امروز نيز بنا بر شيوه‌ي آن، درويشان مولوي را، بنام «درويشان چرخان»، مي‌شناسند! بدينسان، ورود شمس به «قونيه»، و برخورد او با مولوي در 642 هجري/1244 ميلادي، يك رويداد بزرگ پربار ادبي و هنري در تاريخ ادب ايران است. شمس سازنده‌ي «مكتب مولوي»، و پدر دو قلوي آن است. و در تاريخ تصوف ايران، تنها نيز در مكتب مولوي است كه شعر، موسيقي، رقص، و عرفان، همه در هم مي‌آميزند. از يكديگر متأثر مي‌شوند، و از همدگر، كمال و اثر مي‌پذيرند!   شمس، «موسيقي» را تا حد «وحي ناطق پاك»، و نواي چنگ را، تا حد«قرآن فارسي»، بالا مي‌برد و مي‌ستايد (ش،110). و «مكتب مولوي»، ميراث اين آموزش و ستايش را، به بهاي همه تعصب ورزي‌ها، قرن‌ها، بجان مي‌خردع و تا به امروز آن را، همچنان زنده مي‌دارد. «مولوي»، پس از برخورد با شمس، موسيقي دوستي و سماع را، تابدان حد گسترش مي‌دهد كه حتي بطور هفتگي، مجلسي ويژه‌ي سماع بانوان، همراه با گل افشاني و رقص و پاي‌كوبي زنان، در قونيه برپا مي‌دارد (افلاكي، 3/468، 3/591). و اين‌ها، همه از مردي مشاهده مي‌شود كه تا سي و هشت سالگي خود، مجتهدي بزرگ، و يك «مفتي حنبلي» بشمار مي‌رفته است! تا جائيكه حتي در مواردي، چون سرگرم رباب و موسيقي مي‌شده است، نمازش قضا مي‌شده است، و با وجود تذكار به وي، موسيقي را رها نمي‌كرده است، بلكه نماز را ترك مي‌گفته است (افلاكي 3/328) كه: سماع آرام جان زندگاني است! كسي داند كه او را، جان جان است (سپهسالار، 68). شمس، «سماع» را، «فريضه‌ي اهل حال» مي‌خواند، و چون پنج نماز، و روزه‌ي ماه رمضانش، براي اهل دل، واجب مي‌شمارد (ش251). زيرا، خواص را، دل، سليم است. و «از دل سليم، اگر دشنام، به كافر صد ساله رود، مؤمن شود! اگر به «مؤمن» رسد، «ولي» شود!» (ش252). سماع اهل حال، رقص راستيناني كه دلي سليم دارند، به گمان «شمس»، بزم كائنات است: «هفت آسمان و زمين، و خلقان، همه در رقص مي‌آيند، آن ساعت كه صادقي، در رقص آيد! اگر، در «مشرق»، «موسي»...، بُوَد، هم در رقص بُوَد، و در شادي!» (ش253) «رقص مردان خدا، لطيف باشد و، سبك! گويي، برگ است كه بر روي آب مي‌رود! _ اندرون، چون كوه!...و برون، چون كاه!...» (ش255). آيا از اين گستاخ‌تر، و در عين حال، لطيف‌تر، در محيطي خشك و پرتعصب، مي‌توان «رقص» را، ستود، و بدان جنبه‌ي تقدس و شكوه آسماني بخشيد؟ آري، آن صداي شمس در ستايش از سماع است، و اين پژواك مولوي به استاد است: فراخوان به سماع، دعوت به «بزم خدا»!: «...قاضي عزالدين (مقتول در 654 يا 656 ه‍/ 1256 يا 1258م)، در اوايل حال، به غايت منكر سماع درويشان بود. روزي...مولانا، شور عظيم كرده، سماع‌كنان از مدرسه‌ي خود بيرون آمده، به سر وقت قاضي عزالدين درآمد، و بانكي بر وي زد، و از گريبان قاضي را بگرفت، و فرمود كه: _ برخيز! به «بزم خدا»، بيا! كشان كشان، تا مجمع عاشقان، بياوردش، و نمودش، آنچه لايق حوصله‌ي او بود. ... ]قاضي عزالدين] جامه‌ها را چاك زده به سماع درآمد، و چرخ‌ها، مي‌زد، و فريادها مي‌كرد...» (افلاكي 3/33) چرخ‌زدن در رقص، از آموزش‌ها و نوآوري‌هاي شمس در قونيه است. و بدينسان، در حقيقت شمس، به دستياري مولوي، برتر از كاونات، قاضي مخالف را، در «بزم خدا»، به رقص درمي‌آورد. و اين‌چنين، سد بند تعصب را خود، سدشكن مي‌سازد! شمس: كودك استثنائي شمس، كودكي پيش‌رس و استثنائي بوده است. از همسالان خود، كناره مي‌گرفته است. تفريحات آنان، دلش را خوش نمي‌داشته است. مانند كودكان ديگر، بازي نمي‌كرده است. آنهم نه از روي ترس و جبر، بلكه از روي طبع و طيب خاطر. پيوسته، به وعظ و درس، روي مي‌آورده است (ش،69). خواندن كتاب را به شدت، دوست مي‌داشته است. و از همان كودكي، درباره‌ي شرح حال مشايخ بزرگ صوفيه، مطالعه مي‌كرده است (ش160). گوشه‌گيري، و زندگاني پر رياضت شمس، در كودكي موجب شگفتي خانواده‌ي او مي‌گردد. تا جائيكه پدرش با حيرت در كار او، به وي مي‌گويد: _ آخر، تو چه روش داري؟! _ تربيت كه رياضت نيست. و تو نيز، ديوانه نيستي!؟ شمس از همان كودكي درمي‌يابد كه هيچكس او را درك نمي‌كند. همه، از سبب دلتنگي‌اش بيخبرند. مي‌پندارند كه دلتنگي او نيز، از نوع افسردگي‌هاي ديگر كودكان است: «مرا گفتند به خردكي: _ چرا دلتنگي؟ مگر جامه‌ات مي‌بايد با سيم (نقره)؟ گفتمي: _ اي كاشكي اين جامه نيز كه دارم، بستندي!» در ميان بي‌تفاهمي‌ها، تنها يكي از «عقلاي مجانين»، يكي از ديوانگان فرزانه كه از چيزهاي ناديده آگهي مي‌داده است _ مردي كه چون براي آزمايش، در خانه‌اي دربسته‌اش، فرومي‌بندند، با شگفتي تمام بيرونش مي‌يابند _ به شمس، در كودكي احترام مي‌گذارد. و چون مي‌بيند، پدر شمس، بي‌اعتنا به فرزند خود، پشت به او، با ديگران گفتگو مي‌دارد، مشت‌هاي خود را گره كرده، تهديدگرانه، با خشم به پدر شمس مي‌نگرد. و به او مي‌گويد: _ اگر بخاطر فرزندت نبود، ترا براي اين گستاخي، تنبيه مي‌كردم! و آنگاه، رو به شمس كرده، به شيوه‌ي وداع درويشان، به وي اظهار مي‌دارد كه: _ وقت خوش باد! و سپس تعظيم كرده مي‌رود . شمس، بزودي امكان روشن‌بيني، و استعداد كشف و بينشمندي، و درك امور غيبي را در خود احساس مي‌كند. تنها در آغاز مي‌پندارد كه كودكان ديگر نيز همه، مانند اويند. ليكن بزودي، به تفاوت و امتياز خود نسبت به آنان پي مي‌برد.   اين تجربيات و خاطرات، در ذهن شمس، نقش مي‌بندد، و از همان كودكي وي را، خودبرتربين و خودآگاه، مي‌سازد. تا جائيكه در برابر شگفتي پدر خود، از دگرگوني خويش، به وي مي‌گويد: _ تو مانند مرغ خانگي هستي كه زير وي، در ميان چندين تخم‌مرغ، يكي دو تخم مرغابي نيز نهاده باشند! جوجگان چون، به درآيند، همه بسوي آب مي‌روند. ليكن جوجه مرغابي، بر روي آب مي‌رود، و مرغ ماكيان، و جوجگان ديگر، همه بر كنار آب، فرو در مي‌مانند! اكنون اي پدر، من آن جوجه مرغابي‌ام كه مركبش درياي معرفت‌ست: «ظن و حال من، اينست: _ اگر تو از مني؟ _ يا من از تو؟ _ درآ! در اين آب دريا! و اگر نه، برو بَرِ مرغان خانگي!» . پدر شمس، تنها با حيرت و تأثر، در پاسخ فرزند، مي‌گويد: _ «با دوست چنين‌كني، به دشمن چه كني؟» . . شمس، در تب بلوغ «دوران نوجواني»، و برزخ كودكي و «بلوغ شمس» نيز، دوره‌اي بحراني بوده است. شمس درنوجواني، يك دوره‌ي سي چهل روزه‌ي بي‌اشتهائي شديد را مي‌گذراند. از خواب و خوراك مي‌افتد. هرگاه به وي پيشنهاد غذا خوردن مي‌شود، او، از تمكين، سر باز مي‌كشد . جهان تعبّديش واژگون مي‌شود. تب حقيقت، و تشنگي كشف رازها ـ راز زندگي، هدف از پديد آمدن، فلسفه‌ي حيات، و فرجام زندگي ـ سراپاي او را، فرا مي‌گيرد. ترديد، دلش را مي‌شكافد، و از خواب و خوراكش باز مي‌دارد. شمس، در اين لحظات بحراني بلوغ فكري و جسمي، بخود مي‌گويد: « ــ مرا چه جاي خوردن و خفتن؟ تا آن خدا كه مرا، همچنين آفريد، با من، سخن نگويد، بي‌هيچ واسطه‌‌اي، و من از او چيزها نپرسم، و نگويد!، ــ مرا خفتن و خوردن؟ …چون چنين شود، و من با او، بگويم، و بشنوم…، آنگه بخورم، و بخسبم! ــ بدانم كه چگونه آمده‌م؟ ــ و كجا مي‌روم؟ ــ و عواقب من، چيست؟…» . شمس، از اين «تب فلسفي»، و «بحران فكري دوره‌ي نوجواني» خود، بعنوان «اين عشق»، عشقي كه از خواب و خوراك باز مي‌دارد، و نوجوان را به اعتصاب غذائي برمي‌گمارد، و او را به عناد با خود، و لجبازي با ديگران، برمي‌انگزد، ياد مي‌كند (ش70). ليكن مي‌بيند كه با اين وصف، در محفل اهل دل، هنوز وي را، به جد نمي‌گيرند. و با وجود درگيري در لهيب اين‌چنين عشق سوزاني، آواز درمي‌دهند كه او: ــ «هنوز خام است! ــ بگوشه‌ئي‌اش رها كن، تا برخود… ] به[ سوزد!، ]پخته گردد![» اين جستجوگري، همچنان با شمس، در سراسر زندگي‌اش همراه است. شمس، در سراسر زندگي‌اش همراه است. شمس، هيچگاه از جستجو، براي گذشتن از تيرگي{هاي غبار، دست فرو باز نمي‌شويد. و در حقيقت جستجوگري، بصورت مهم‌ترين وظيفه‌ي زندگي‌اشت مي‌گردد. همه‌چيز او، در سايه‌ي گمشده‌جوئي او، حالتي جانبي و فرعي را بخود مي‌گيرد. هيچ‌چيز ديگر ــ نه شغل، نه مقام، نه دارائي، و نه حتي تشكيل خانواده ــ براي شمس، جز جستجو‌گري، جز رهنموني، جز بيدارباش خفتگان، جز تحرّك بخشي به خواب‌زدگان، و مخالفت با هر انديشه، يا داروي تخديركننده، مانند حشيش، هدف اصلي و جدّي وي نمي‌تواند باشد. شمس، براي خود، مقام «رسالت اجتماعي»، تكميل ناقصان، تائيد كاملان، حمايت از بينوايان، رسوائي فريب‌كاران، و مخالفت با ستمبارگان را، قائل است. «شمس»، را از نوجواني، به زنبيل‌بافي عارف ــ «ابوبكر سلّه‌باف تبريزي» ــ در زادگاهي ــ تبريز ــ مي‌سپارند. شمس، از او چيزهاي بسيار، فرا مي‌گيرد. ليكن به مقامي مي‌رسد كه درمي‌يابد، ابوبكر سلّه‌باف نيز ديگر از تربيت او عاجز است. او بايد، پرورشگري بزرگ‌تر را براي خود بيابد. و از اين‌رو، به سير و سفر مي‌پردازد، و در پي گمشده‌ي خود همچنان، شهر به شهر، مي‌گردد .   در عين «حيرت»،«احساس برتري» نيز، همچنان همواره همراه شمس است. پس از آنكه مطلوب خود را، نزد مولانا، جلال‌الدين مولوي مي‌يابد، مي‌گويد كه: ــ «در من چيزي بود كه شيخم ] ابوبكر[، آن‌را در من، نمي‌ديد، و هيچكس، نديده بود! آن‌چيز را…مولانا ديد!» . شمس: آواره‌اي در جستجوي گمشده! «شمس» براي جستجوي خويش، رنج سفرهاي طولاني را بر خود هموار مي‌دارد. و در اين سفرها، به سير آفاق، و انفس، نائل مي‌گردد. تا جائيكه صاحب‌دلانش، «شمس‌پرنده»، و بدانديشان، «شمس‌آفاقي»، يعني ولگرد و غربتيش، لقب مي‌دهند . شمس، در سفرهاي خود، به ماجراهاي تلخ و شيرين بسيار، برخورد مي‌كند. گرسنگي مي‌كشد. بخاطر امرار معاش، مي‌كوشد تا فعله‌گي كند، ليكن به سبب ضعف بنيه، و لاغري چشمگيرش، او را به فعله‌گي هم نمي‌گيرند . بدانسان كه از بي‌تفاوتي انبوه مسلمانان، نسبت به گرسنگي و تنهائي خود با تأثر تمام، به ستوه مي‌آيد . «شمس» با آزمايش‌ها و خطاهائي شگفت، روبرو مي‌شود. راست‌گوئي مي‌كند، از شهر بيرونش مي‌كنند . ضعف اندامش را كه زائيده‌ي گرسنگي و فقر است، بر وي خورده مي‌گيرند. دشنامش مي‌دهند. طويل و درازش مي‌خوانند. طردش مي‌كنند، و به وي، نهيب مي‌زنند كه: ــ «اي طويل، برو! تا دشنامت ندهيم!» اگر درمي چند داشته باشد، در كاروان‌سراها، مي‌خوابد. اگر نداشته باشد، مي‌كوشد تا مگر به مسجدي پناه آورد، و لحظه‌اي چند، در خانه‌ي خدا ــ در پناه بي‌پناهان ــ برآسايد! ليكن با شگفتي و اندوه فراوان، درمي‌يابد كه خانه‌ي خدا هم، خانه‌ي شخصي خدا نيست. بلكه خانه‌اي اجاره‌اي است. و صاحب و خادمي ضعيف‌كش، بي‌رحم، و ظاهرپرست دارد. در برابر همه‌ي التماس‌هايش كه مردي غريب است، پاره‌پوش گرسنه‌ي بي‌خانمان را، با خشونت تمام، بي‌شرمانه و اهانت‌آميز، از خانه‌ي خدا هم، بيرون مي‌افكنند! . دگرباره، با همه اشتياقش براي «زبان فارسي» ، چون تبريزيش مي‌يابند، پيشداورانه، زادگاهش را بر وي خورده مي‌گيرند، و بدون انگه بخواهند، خود او را بشناسند، و درباره‌ي وي حكمي جاري سازند، تنها به جرم «تبريزي بودن»، جاهلانه خرش مي‌خوانند . آفاقي و ولگردش مي‌گويند . ديوانه‌اش مي‌نامند، و مردم‌آزارانه، شب‌هنگام، بر در حجره‌اش، مدفوع آدمي، فرو مي‌پاشند ! و نه تنها، در مسجد و در مدرسه، بلكه در خانقاه درويشانش نيز، در حين جذبه‌ي سماع اهل دل، آزادش نمي‌گذارند. توانگران متظاهر به درويشي، در سماع هم از آزار و اهانتش، دست فرو باز نمي‌دارند. تحقيرگرانه و كينه‌توزانه، در ميان حرفش مي‌دوند، به وي تنه مي‌زنند، و موجبات آسيب وي، و رنجش خاطر حامي او، مولانا را، فراهم مي‌آورند! «شمس» بارها، به زيبائي زندگي تصريح مي‌كند . از خوش بودن و رضايت خاطر خويش، دم مي‌زند . ليكن، با اين وصف، بارها نيز طعم تلخ ملالت، نوميدي، دلتنگي، تحمل مشقت، فراق، آوارگي و گرسنگي را كشيده است . و جهان را، عميقاَ پليد و پست، ديده است . در فراسوي چهره‌ي خويش، قلب رنج ديده و اندوهبارش، بارها، آرزوي مرگ كرده است.  چنانكه روزي در برابر جنازه‌ي نوجواني كه به اتفاق، آن‌را از كنارش مي‌برند، حسرت‌زده اظهار مي‌دارد كه: ــ « اين نامراد ر حسرت را كجا برند؟! …ما را ببرند كه سال‌ها، درين حسرت، خون جگر خوريم، و آن، دست نمي‌دهد! . «شمس»، علي‌رغم بيزاري خود از «تجمل و دنياپرستي»، گاه، بخاطر پرهيز از اهانت خلق، و يا شايد بخاطر جلب قبول ايشان، و يا احياناً بخاطر پرهيز از اهانت خلق، و يا شايد بخاطر جلب قبول ايشان، و يا احياناً بخاطر مقاصدي سياسي يا انساني، ناگزير مي‌شود تا مگر به توانگري و تجمل، تظاهر نمايد! در عين گرسنگي، و تهي‌مايگي اندرون‌خانه، به جامه‌ي بازرگانان درآيد، و بر در حجره‌ي خود، در كاروانسرا، قفل گرانقدر زند . خود را، پيوسته پنهان داردو ناشناخته زندگي كند. تا جائيكه عموماً معاصران وي، همه از ناشناسي او، همه از هويت مجهول وي، شكايت سردهند ! ---------- احمد افلاكي در مناقب العارفين آورده است: «حضرت مولانا پيوسته در شبهاي دراز، دايم الله الله مي‏فرمود و سر مبارك خود را برديوار مدرسه نهاده به آواز بلند چنداني الله الله مي‏گفت كه ميان زمين و آسمان از صداي غلغله الله پر مي‏شد.» سوداي مولانا، سوداي خوش قرب به حضرت حق بود؛ وجودي لبريز از عشق و آتش كه نه تاب هجران از دوست را داشت، و نه مي‏توانست عافيت نشين سايه‏سار غفلت باشد. مولانا، جان فرشته‏واري بود كه قفس تن را شكسته مي‏خواست؛ انگار آدمي از عالمي ديگر بود كه غربت خاك، دامنگيرش شده باشد. چگونه مي‏توانست زنده باشد، بي‏يار و بي‏ياد يار؛ كه تمام زندگي‏اش جلوه‏اي از او بود. مولانا، زندگي خود را وقف بزرگداشت نام عظيم و اعظم جان جهان كرده بود؛ هر چند به رنگها و گونه‏هاي متفاوت؛ گاه در كسوت شريعت و زماني نيز در جامه طريقت. زندگي مولانا همچون سرود پرشور روحي سركش بود كه با فراز و فرودهاي عرفاني ـ حماسي سرشته شده باشد. آيا او اجدادش، نسل در نسل، منظمه روحاني و تابناكي بودند كه چراغ دل را به آتش عشق حق زنده نگهداشته بودند. دلدادگاني رها از تعلق خاك، و رهروان راهي كه مقصد ان بحر توحيد بود. جلال‏الدين در چنين محيطي سر برافراشت و از همان آغاز كودكي، زبانش با لفظ مبارك الله آشنا و دلش از عشق به حضرت حق لبريز شد. گفته‏اند كه هنگام مهاجرت از بلخ، مولانا نج ساله بود. در مسير هجرت، عطار، عارف شوريده نيشابور پس از ديدار مولانا و پدرش بهاء‏ولد (سلطان العلما)، آينده درخشان معنوي جلال الدين را به وي گوشزد كرد و كتاب الهي نامه خود را همچون يادگاري مقدس به مولانا هديه داد.
جلال الدين از اوان كودكي تا آن هنگام كه دانشمندي محترم و محبوب در شهر قونيه به شمار مي‏رفت، با اهل عرفان و طريقت آشنايي و دوستيها داشت و با اساس و اصول نظري و فكري آنان نيز بيگانه نبود؛ اما در وي، از آن شور و شعله دروني كه بعدها جانش را به آتش كشيد و به سماع عافيت سوز روح مبتلايش كرد، خبري نبود. علم معقول و منقول زمانه‏اش را به نيكي آموخته بود، مريدان و شاگردان بسياري داشت، امين مردم و معتقد خاص و عام و مرجع ديني شهر به شمار مي‏رفت؛ اما، ... اما هنوز با آن راز مقدس و سر اكبر بيگانه بود و زندگي‏اش همچون ديگران و در سايه مي‏گذشت. او برجستگيها و ويژگيهايي داشت كه بسياري، آرزويش را داشتند؛ خصايصي كه او را گاه در مظنه رشك و حسد ـ حتي بزرگان ديگر ـ قرار مي‏داد. اما تقدير بر اين بود كه اين ظرفيت كشف نشده، از وهم سرابهاي گول زن و فريبنده به آتشي برخيزد و عاقبت اين آتش رسيد و چه صاعقه‏وار... در بامداد روز شنبه بيست و ششم جمادي الاخر 42 ه . ق شمس الدين تبريزي به كسوت بازرگانان وارد قونيه شد و در خان برنج فروشان منزل كرد. صبحي، شمس در دكه‏اي نشسته بود. شمس، استادشان را از آنان گرفته بود. پس، به جهل و تعصب در آزار او كوشيدند. شمس به اعتراض قونيه را به مقصد شام ترك كرد. شاگردان مولانا اميد به تغيير رويه‏اش داشتند، اما نه تنها چنين نشد، بلكه فراق شمس زخمي در جان مولانا بود و دلشكسته و پريشان، ديدار او را انتظار مي‏كشيد... عاقبت پس از مشخص شدن محل سكونت شمس، مولانا پسرش را همراه با عده‏اي ديگر به شام فرستاد تا قصه مشتاقي پدر و پشيماني مريدان را به شمس برسانند و او را به بازگشت به قونيه راضي سازند. شمس به قونيه بازگشت؛ اما ... واقعه تكرار شد؛ زيرا آرامش و متابعت مريدان ديري نپاييد. شمس آزرده خاطر، سيمرغ‏وار به سرزمين بي‏نشاني پركشيد. مولانا در فراق يار گمگشته، جستجو‏ها كرد و انتظار كشيد. چند بار به شام رفت؛ اما از شمس خبري نبود... مولانا و شمس مكمل يكديگر بودند. بيهوده نبود كه شمس مي‏گفت: «خوب گويم و خوش گويم. از اندرون روشن و منورم، آبي بودم برخود مي‏جوشيدم و مي‏پيچيدم و بوي مي‏گرفتم تا وجود «مولانا» بر من زد، روان شد. اكنون مي‏رود خوش و تازه و خرم». «اين زخم بود كه از شراب رباني، سر به گل گرفته، هيچ كس را بر اين وقوفي نه، در عالم گوش نهاده بودم مي‏شنيدم. اين خنب به سبب مولانا سرباز شد، هر كه را از اين فايده رسد سبب مولانا بوده باشد، حاصل، ما از آن توايم و نور ديده و غرض ما فايده‏اي است كه به تو بازگردد.» شمس، مولانا را با افق ديگري از معنويت و عرفان آشنا كرد و روح او را در آسمانهاي برتر به پرواز درآورد. به دم او بود كه خرمن وجود مولانا مشتعل شد و هر چيز غير از دوست رنگ باخت و «ماسوي الله» ذات فاني خود را آشكارتر نمايان ساخت. و اين، جوهره تعليمات شمس بود كه اگر «در سايه ظل الله درآيي، از جمله سرديها و مرگها امان يابي، موصوف به صفات حق شوي، از حي قيوم آگاهي يابي، مرگ تو را از دور مي‏بيند مي‏ميرد، حيات الهي يابي، پس ابتدا آهسته تا كسي نشنود، اين علم به مدرسه حاصل نشود و به تحصيل شش هزار سال كه شش بار عمر نوح بود، برنيايد. آن صدهزار سال چندان نباشد كه يك دم با خدا برآرد بنده‏اي به يك روز.» باري، چه مي‏توانيم گفت درباره عارفي كه پيش از آن كه سوداي شعر و شاعري داشته باشد، جوياي زباني است عاري از شائبه «حرف» و «گفت» و «صوت»؛ كه اين همه حجاب راه پرمخاطره وصلند: حرف و گفت و صوت را بر هم زنم تا كه بي اين هر سه با تو دم زنم و اگر سرچشمه فياض شعر است، نه بدان سبب است كه تعلق شاعري را بر خويش پذيرفته است؛ بلكه عشق يار است كه به جوشش آورده، و درد دوري و اشتياق غزلخوانشكرده است
شمس الدین محمدبن علی بن ملک دادازمردم تبریز بود.واوراپسر خاوندجلال الدین حسن معروف به نومسلمان از نژادبزرگ امید که حکومت الموت راداشت شمرده اندجلال الدین شیخ شمس الدین رابرای خواندن علم وادب به تبریزفرستاد.جامی درضمن حکایتی میرساند که فخرالدین عراقی وشمس الدین تبریزی هردوتربیت یافتگان بابا کمال چندی ازخلفاء نجم الدین کبری بوده اند شمس الدین باامدادروزشنبه بیست وششم جمادی الاخرسنه 642 به قونیه وصول یافت :
افلاکی نقل میکند: روزی مولانا ازمدرسه پنبه فروشان درآمده بر استری راهوارنشسته بود وطالبان علم ودانشمندان دررکابش حرکت میکردند ناگاه !شمس الدین تبریزی به وی باز خوردوازمولانا پرسیدکه : بایزیدبزرگتر است یامحمد؟ مولانا گفت این چه سوال است / محمد ختم پیامبران است وی رابا ابویزید چه نسبت ؟ شمس الدین گفت پس چرامحمد میگوید { ما عرفناک حق معرفتک } وبایزید گفت {سبحانی مااعظم شاءنی } مولانا ازهیبت این سوال بیفتاد وازهوش برفت چون به خود آمد دست مولانا شمس الدین بگرفت و پیاده به مدرسه خودآوردودرحجره درآوردوتا چهل روزبه هیچ آفریده راه ندادند : مطابق روایا ت سلطان ولد پسر مولانا در ولد نامه .عشق مولانا به شمس مانند جستجوی موسی است از خضر که بامقام نبوت ورسا لت ورتبه کلیم اللهی باز هم مردان خدا را طلب میکرد ومولانا نیز با همه کمال وجلالت درطلب اکملی روز می گذاشت تا اینکه شمس راکه از مستوران قباب غیرت بود بدست آورد ومرید وی شد .وسر درقدمش نهاد ویکباره در انوار اوفانی گردید .مولانا درانوار شمس مستغرق گردید وازیاران منقطع شد وبر اسا س و روش خود که کمال در صحبت مردان کامل است وچنا نکه علوم ظاهر به تکرار وتدریس قوت میگیرد.قوت فقر وتصوف ازمصاحبت ودمسازی یاری است که آئینه جمال نمای سالک باشد .دست تمنا در دامن صحبت شمس الدین محکم کرده بود یاران وشاگردان وخویشان مولانا که با چشم های غرض آمیز به شمس مینگریستند واورا مردی لاابالی میدانستند به پیشوائی اورضا نمیدادند.ملامت یاران آتش عشق مولانا رادامن میزد وبی خودی وآشفتگی اوبرملامت وحسد آنان می افزود تا غلوشان در عداوت ودشمنی شمس ازحدگذشت وبه اتفاق تمام قصد آن بزرگ کردند. شمس الدین از گفتار ورفتار مردم متعصب قونیه ویاران مولانا که اورا ساحر میخواندند رنجیده خاطر گشت وغزل های گرم وپرسوز مولانا واصرار وابرام وعجز ونیاز عاشقانه اوهم درشمس کارگر نیفتاد سر خویش گرفت وبرفت . این سفرروزپنجشنبه 21 شوال سال 643 واقع گردیدوبنابراین مدت مصاحبت این دوتقریبا شانزده ماه بوده است .
نمونه سخنان حضرت شمس الدين تبريزی
ما دو کس عجیب افتاده ایم (منظور مولانا و شمس است) دیرو دور تا چو ما دو کس بهم افتد، [ما]سخت آشكار آشكاريم اولیاء آشكار نبوده اند و سخت نهان نهانیم [اولیاء نهان نهان نبوده اند] (مقالات ص ١٧)
به نبشتن نداشته ام هرگز، سخن را چون نمی نویسم در من می ماند و هر لحظه مرا روی دگر می دهد.(مقالات ص ١٧)
اینها که در روزگار بر سر منبرها سخن می گویند و بر سر سجاده ها نشسته اند، راهزنان دین محمدند.(مقالات ص ٣٦)
این مردمان را حق است که با سخن من الف ندارند، همه سخنم به وجه کبریا می آید، همه دعوی می نماید ..... سخنی می شنوند نه در طریق طلب و نه در نیاز، از بلندی به مثابه ای بر می نگری کلاه [از سرت] می افتد. (مقالات ص٣٨)
ما را رسول علیه السلام در خواب خرقه داد، نه آن خرقه که بعد از دو روز ژنده شود و در تونها افتد و بدان استنجا کنند، بلكه خرقه صحبت. صحبتی نه که در فهم گنجد. صحبتی که آن را دِی و امروز و فردا نیست. عشق را با دی و با امروز و با فردا چه کار؟... (مقالات صص ٤١ و١٣٤)
از عهد خردکی این داعی را واقعه ای عجیب افتاده بود، کسی از حال داعی واقف نِی، پدر من از من واقف نِی، می گفت: تو اولا" دیوانه نیستی، نمی دانم چه روش داری، تربیت ریاضت هم نیست، و فلان نیست ... گفتم: یک سخن از من بشنو، تو با من چنانی که تخم بط را زیر مرغ خانگی نهادند، پرورد و بط بچگان برون آورد؛ بط بچه گان کلان ترک شدند، با مادر به لب جو آمدند، در آب درآمدند. مادرشان مرغ خانگی است، لب لب جو می رود، امکان درآمدن در آب نِی. اکنون ای پدر! من دریا می بینم مرکب من شده است، و وطن و حال من اینست. اگر تو از منی یا من از توام، درآ در این دریا؛ و اگر نه برو بر مرغان خانگی. و این ترا آویختن است. گفت: با دوست چنین کنی، با دشمن چه کنی؟ (مقالات ص ٧٧)
اگر دشنام من به کافر صد ساله رسد مؤمن شود، اگر به مؤمن رسد ولـّی شود، به بهشت رود عاقبت. آخر، تو واقعه دیدی، در خوابت گفتم که چون سینه ما به سینه او رسید او را این مقام شد؛ او را بسیار واقعه ها در پیش است، عاقبت مسلمانان رود، سلامت رود. (مقالات ص ٧٨)
مرا در این عالم با این عوام هیچ کاری نیست، برای ایشان نیامده ام، این کسانی که رهنمای عالم اند به حق، انگشت بر رگ ایشان می نهم. (مقالات ص ۸۲)
معنی ولایت چه باشد؟..... ولایت آن باشد که او را ولایت باشد بر نفس خویشتن، و بر احوال خویشتن، و بر صفات خویشتن، و بر کلام خویشتن، و سکوت خویشتن ، و قهر در محل قهر و لطف در محل لطف. (مقالات ص ٨٥)
عیبی با شد در آدمی که هزار هنر را بپوشاند و یک هنر باشد که هزار عیب را بپوشاند. آن يكي را همه عیبها نبود الا کینه دار بود، هنرهایش را پوشانید؛ و سرانجامش چه شد. (مقالات ص ٩٥)
همه حجابها يك حجاب است، جز آن یکی هیچ حجابی نیست. آن حجاب این وجود است. (مقالات ، ص ..)
خوشی در الحاد من است، در زندقه من، در اسلام من چندان خوشی نیست. (مقالات ص ١١٤)
http://www.shamsomolana.com
Share this:




2009-2013©
This blog is designed and maintained by yours truly. Your comments, critiques, or suggestions are quite welcome and greatly appreciated.








Follow This Blog by Email







To link to this blog, simply copy and paste the code below into your blog or website