Martyr Sufi of Love, Mansoor Hallaj

Martyr Sufi of Love, Mansoor Hallaj

Mansoor Hallaj

I am the One whom I love,
and the One whom I love is myself.
We are two souls incarnated in one body;
if you see me, you see Him,
if you see Him, you see us.

Your spirit is mingled with mine
as wine is mixed with water;
whatever touches you touches me.
In all the stations of the soul you are I.

Kill me, my faithful friends,
For in my being killed is my life.
Love is that you remain standing
In front of your Beloved
When you are stripped of all your attributes;
Then His attributes become your qualities.
Between me and You, there is only me.
Take away the me, so only You remain.

Mansur Hallaj

Hallaj said what he said and went to the origin
through the hoe in the scaffold.

I cut a cap's worth of cloth from his robe,
and it swamped over me from head to foot.

Years ago, I broke a bunch of roses
from the top of his wall. A torn from that
is still in my palm working deeper.

From Hallaj, I learned to hunt ions,
but I became something hungrier than a lion.

I was a frisky colt. He broke me
with a quiet hand on the side of my head.

A person comes to him naked. It's cold.
There's a fur coat floating in the river.

"Jump in and get it," he says.
You dive in. You reach for the coat.
It reaches for you.

It's a live bear that has fallen in upstream,
drifting with the current.

"How long does it take!" Hallaj yells from the bank.
"Don't wait," you answer. "This coat
has decided to wear me home!"

A little part of a story, a hint.
Do you need long sermons on Hallaj!

In the early morning hour,
just before dawn, lover and beloved wake
and take a drink of water.

She ask, "Do you love me or yourself more?
Really, tell the absolute truth."

He says, "There’s nothing left of me.
I’m like a ruby held up to the sunrise.
Is it still a stone, or a world
made of redness? It has no resistance
to sunlight."

This is how Hallaj said, I am God,
and told the truth!

The ruby and the sunrise are one.
Be courageous and discipline yourself.

Completely become hearing and ear,
and wear this sun-ruby as an earring.

Work. Keep digging your well.
Don’t think about getting off from work.
Water is there somewhere.

Submit to a daily practice.
Your loyalty to that
is a ring on the door.

Keep knocking, and the joy inside
will eventually open a window
and look out to see who’s there.

Excerpts from R.A. Nicholson's par excellence book, 'The Mystics of Islam'

"In the early part of the tenth century Husayn ibn Mansur, known to fame as al-Hallaj (the wool-carder), was barbarously done to death at Baghdad. His execution seems to have been dictated by political motives, but with these we are not concerned. Amongst the crowd assembled round the scaffold, a few, perhaps, believed him to be what he said he was; the rest witnessed with exultation or stern approval the punishment of a blasphemous heretic. He had uttered in two words a sentence which Islam has, on the whole, forgiven but has never forgotten: "Ana ul-Haqq"--"I am God."

The recently published researches of M. Louis Massignon {Kitab al-Tawasin (Paris, 1913). See especially pp. 129-141.} make it possible, for the first time, to indicate the meaning which Hallaj himself attached to this celebrated formula, and to assert definitely that it does not agree with the more orthodox interpretations offered at a later epoch by Sufis belonging to various schools. According to Hallaj, man is essentially divine. God created Adam in His own image. He projected from Himself that image of His eternal love, that He might behold Himself as in a mirror. Hence He bade the angels worship Adam (Kor. 2.32), in whom, as in Jesus, He became incarnate.

"Glory to Him who revealed in His humanity (i.e. in Adam)
the secret of His radiant divinity,
And then appeared to His creatures visibly in the shape of one
who ate and drank (Jesus)."

Since the 'humanity' (nasut) of God comprises the whole bodily and spiritual nature of man, the 'divinity' (lahut) of God cannot unite with that nature except by means of an incarnation or, to adopt the term employed by Massignon, an infusion (hulul) of the divine Spirit, such as takes place when the human spirit enters the body. {Massignon appears to be right in identifying the Divine Spirit with the Active Reason (intellectus agens), which, according to Alexander of Aphrodisias, is not a part or faculty of our soul, but comes to us from without. See Inge, Christian Mysticism, pp. 360, 361. The doctrine of Hallaj may be compared with that of Tauler, Ruysbroeck, and others concerning the birth of God in the soul.} Thus Hallaj says in one of his poems:

"Thy Spirit is mingled in my spirit even as wine is mingled with
pure water.
When anything touches Thee, it touches me. Lo, in every case Thou
art I!"
And again:
"I am He whom I love, and He whom I love is I:
We are two spirits dwelling in one body.
If thou seest me, thou seest Him,
And if thou seest Him, thou seest us both."

This doctrine of personal deification, in the peculiar form which was impressed upon it by Hallaj, is obviously akin to the central doctrine of Christianity, and therefore, from the Moslem standpoint, a heresy of the worst kind. It survived unadulterated only amongst his immediate followers. The Hululis, i.e. those who believe in incarnation, are repudiated by Sufis in general quite as vehemently as by orthodox Moslems. But while the former have unhesitatingly condemned the doctrine of hulul, they have also done their best to clear Hallaj from the suspicion of having taught it. Three main lines of defence are followed: (1)

Hallaj did not sin against the Truth, but he was justly punished in so far as he committed a grave offence against the Law. He "betrayed the secret of his Lord" by proclaiming to all and sundry the supreme mystery which ought to be reserved for the elect. (2) Hallaj spoke under the intoxicating influence of ecstasy. He imagined himself to be united with the divine essence, when in fact he was only united with one of the divine attributes. (3) Hallaj meant to declare that there is no essential difference or separation between God and His creatures, inasmuch as the divine unity includes all being. A man who has entirely passed away from his phenomenal self exists quâ his real self, which is God.

"In that glory is no 'I' or 'We' or 'Thou.'
'I,' 'We,' 'Thou,' and 'He' are all one thing."

It was not Hallaj who cried "Ana ul-Haqq," but God Himself, speaking, as it were, by the mouth of the selfless Hallaj, just as He spoke to Moses through the medium of the burning bush (Kor. 20.8-14).

The last explanation, which converts Ana ul-Haqq into an impersonal monistic axiom, is accepted by most Sufis as representing the true Hallajian teaching. In a magnificent ode Jalaluddin Rumi describes how the One Light shines in myriad forms through the whole universe, and how the One Essence, remaining ever the same, clothes itself from age to age in the prophets and saints who are its witnesses to mankind:

Every moment the robber Beauty rises in a different shape,
ravishes the soul, and disappears.
Every instant that Loved One assumes a new garment, now of eld,
now of youth.
Now He plunged into the heart of the substance of the potter's
clay--the Spirit plunged, like a diver.
Anon He rose from the depths of mud that is moulded and baked,
then He appeared in the world.
He became Noah, and at His prayer the world was flooded while
He went into the Ark.
He became Abraham and appeared in the midst of the fire, which
turned to roses for His sake.
For a while He was roaming on the earth to pleasure Himself,
Then He became Jesus and ascended to the dome of Heaven and began
to glorify God.
In brief, it was He that was coming and going in every generation
thou hast seen,
Until at last He appeared in the form of an Arab and gained the
empire of the world.
What is it that is transferred? What is transmigration in reality?
The lovely winner of hearts
Became a sword and appeared in the hand of Ali and became the
Slayer of the time.
No! no! for 'twas even He that was crying in human shape,
'Ana ul-Haqq.'
That one who mounted the scaffold was not Mansur {Hallaj is often
called Mansur, which is properly the name of his father.},
though the foolish imagined it.
Rumi hath not spoken and will not speak words of infidelity:
do not disbelieve him!
Whosoever shows disbelief is an infidel and one of those who have
been doomed to Hell.

Although in Western and Central Asia--where the Persian kings were regarded by their subjects as gods, and where the doctrines of incarnation, anthropomorphism, and metempsychosis are indigenous--the idea of the God-man was neither so unfamiliar nor unnatural as to shock the public conscience very profoundly, Hallaj had formulated that idea in such a way that no mysticism calling itself Mohammedan could tolerate, much less adopt it. To assert that the divine and human natures may be interfused and commingled {Hulul was not understood in this sense by Hallaj (Massignon, op. cit., p. 199), though the verses quoted on p. 151 readily suggest such an interpretation. Hallaj, I think, would have agreed with Eckhart (who said, "The word I am none can truly speak but God alone") that the personality in which the Eternal is immanent has itself a part in eternity (Inge, Christian Mysticism, p. 149, note).}, would have been to deny the principle of unity on which Islam is based. The subsequent history of Sufism shows how deification was identified with unification. The antithesis--God, Man--melted away in the pantheistic theory which has been explained above {see pp. 79 ff.}. There is no real existence apart from God. Man is an emanation or a reflexion or a mode of Absolute Being. What he thinks of as individuality is in truth not-being; it cannot be separated or united, for it does not exist. Man is God, yet with a difference. According to Ibn al-Arabi {Massignon, op. cit., p. 183.} the eternal and the phenomenal are two complementary aspects of the One, each of which is necessary to the other. The creatures are the external manifestation of the Creator, and Man is God's consciousness (sirr) as revealed in creation. But since Man, owing to the limitations of his mind, cannot think all objects of thought simultaneously, and therefore expresses only a part of the divine consciousness, he is not entitled to say Ana l-Haqq, "I am God." He is a reality, but not the Reality. We shall see that other Sufis--Jalaluddin Rumi, for example--in their ecstatic moments, at any rate, ignore this rather subtle distinction.

The statement that in realizing the non-entity of his individual self the Sufi realizes his essential oneness with God, sums up the Mohammedan theory of deification in terms with which my readers are now familiar. I will endeavor to show what more precise meaning may be assigned to it, partly in my own words and partly by means of illustrative extracts from various authors.Several aspects of fana have already been distinguished {See pp. 60, 61.}. The highest of these--the passing-away in the divine essence--is fully described by Niffari, who employs instead of fana and fani (self-naughted) the terms waqfat, signifying cessation from search, and waqif, i.e. one who desists from seeking and passes away in the Object Sought. Here are some of the chief points that occur in the text and commentary.Waqfat is luminous: it expels the dark thoughts of 'otherness,' just as light banishes darkness; it changes the phenomenal values of all existent things into their real and eternal values.

Hence the waqif transcends time and place. "He enters every house and it contains him not; he drinks from every well but is not satisfied; then he reaches Me, and I am his home, and his abode is with Me"--that is to say, he comprehends all the divine attributes and embraces all mystical experiences. He is not satisfied with the names (attributes), but seeks the Named. He contemplates the essence of God and finds it identical with his own. He does not pray. Prayer is from man to God, but in waqfat there is nothing but God.

The waqif leaves not a rack behind him, nor any heir except God. When even the phenomenon of waqfat has disappeared from his consciousness, he becomes the very Light. Then his praise of God proceeds from God, and his knowledge is God's knowledge, who beholds Himself alone as He was in the beginning.We need not expect to discover how this essentialisation, substitution, or transmutation is effected. It is the grand paradox of Sufism--the Magnum Opus wrought somehow in created man by a Being whose nature is eternally devoid of the least taint of creativeness. As I have remarked above, the change, however it may be conceived, does not involve infusion of the divine essence (hulul) or identification of the divine and human natures (ittihad). Both these doctrines are generally condemned. Abu Nasr al-Sarraj criticises them in two passages of his Kitab al-Luma, as follows:

"Some mystics of Baghdad have erred in their doctrine that when they pass away from their qualities they enter into the qualities of God. This leads to incarnation (hulul) or to the Christian belief concerning Jesus. The doctrine in question has been attributed to some of the ancients, but its true meaning is this, that when a man goes forth from his own qualities and enters into the qualities of God, he goes forth from his own will and enters into the will of God, knowing that his will is given to him by God and that by virtue of this gift he is severed from regarding himself, so that he becomes entirely devoted to God; and this is one of the stages of Unitarians. Those who have erred in this doctrine have failed to observe that the qualities of God are not God. To make God identical with His qualities is to be guilty of infidelity, because God does not descend into the heart, but that which descends into the heart is faith in God and belief in His unity and reverence for the thought of Him..."

حسين منصور حلاج

ابومغيت عبدالله بن احمد بن ابي طاهر مشهور به حسين بن منصور حلاج از عارفان نامي قرن سوم و دهه اول قرن چهارم
هجري است. وي از مردم بيضاي فارس بود. ولادت او در آن سامان به احتمال در سال 244 هجري اتفاق افتاده است. پدر حلاج بنظر ميرسد که به کار پنبه زني مشغول بوده و به مناطق نساجي ايالت خوزستان که در آن وقت از تستر(شوشتر حاليه) تا واسط(شهري در کنار دجله، بين بصره و کوفه) امتداد داشته، مسافرتي کرده و پسر را با خود همراه برده است. حلاج در دارالحفاظ واسط به کار فراگرفتن علوم مقدماتي پرداخته و تا سن دوازده قرآن را از بر کرده است و سپس در پي فهم قرآن ترک خانواده و خانمان گفته و مريد سهل بن عبدالله تستري شده است و سهل تستري به او اربعين کليم الله (چله نشستن بر طريق موسي پيغمبر) را آموخته است. حلاج از آنجا به بصره رفته و در بصره در مدرسه حسن بصري شاگردي کرده و از دست ابوعبدالله عمرو بن عثمان مکي خرقه تصوف پوشيده و به طريقت مأذون گرديده است. حسين در آنجا دختر ابويعقوب اقطع بصري را به زني گرفت و چون عمروبن عثمان مکي با اين وصلت موافقت نداشت گاه به گاه بين عمرو مکي و اقطع بصري اختلاف مي بود. جنيد بغدادي(نهاوندي) به حلاج پند ميداد که شکيبا باشد. حلاج به اطاعت جنيد چندي طاقت آورد و شکيبائي کرد تا اينکه سرانجام به تنگ آمد و به مکه رفت. حلاج در سال 270 هجري به سن بيست و شش براي انجام فريضه حج نخستين بار به مکه رفت و در آنجا کلماتي مي گفت که وجد انگيز بود و حالي داشت. در مراجعت از مکه به اهواز به اندرز دادن مردم پرداخت و با صوفيان قشري و ظاهري به مخالفت برخاست و خرقه صوفيانه را از سر کشيد و به خاک انداخت و گفت که اين رسوم همه نشان تعلق و عادت است. حلاج از آنجا به خراسان رفت و پنج سال در آن ديار بماند، پس از پنج سال اقامت در مشرق ايران به اهواز بازگشت و از اهواز به بغداد رفت، و از بغداد براي بار دوم با چهارصد مريد، بار سفر مکه را ببست و دومين حج را نيز گذراند، در اين سفر بود که بر او تهمت نيرنگ و شعبده بستند. پس از اين سفر به قصد جهانگردي و سياحت به هندوستان و ماوراءالنهر رفت تا پيروان ماني و بودا را ملاقات کند، در هندوستان از کناره رود سند و ملتان به کشمير رفت، و در آنجا به کاروانيان اهوازي که پارچه هاي زربفت طراز و تستر را به چين ميبردند و کاغذ چين را به بغداد مي آوردند، همراه شد و تا تورقان چين، يکي از مراکز مانويت، پيش رفت. سپس به بغداد بازگشت و از آنجا براي سومين و آخرين بار به مکه رفت و در اين سفر در وقوف به عرفات از خدا خواست که " خدايا رسوايم کن تا لعنتم کنند ". چون از مکه به بغداد برگشت، چنين مي نمايد که در طريق ارشاد و حقيقت برخلاف مصلحت ظاهري، قدم گذاشته و کلماتي گفته که تعبير به ادعاي خدائي کرده اند، و از همين جاست که حسين بن منصور در نظر پاره اي از مشايخ تصوف مقبول و در نظر بعضي ديگر مطرود است؛ در جامع بغداد فرياد کشيد ( مرا بکشيد تا من آرام يابم و شما پاداش يابيد). در شورش بغداد به سال 296 هجري حلاج متهم شد و از بغداد به اهواز رفت و در آنجا سه سال در خفا ميزيست. سرانجام او را يافتند و به بغدادش بردند و بزندان انداختند. مدت اين زندان نه سال بطول انجاميد و در آخر در جلسه محاکمه اي که با حضور (ابوعمرو حمادي) قاضي بزرگ آماده بود، ابو عمرو خون حلاج را حلال دانست و ابومحمد حامدبن عباس وزير خليفه المقتدر، به استناد گفتار ابوعمرو، حکم قتل او را از المقتدر گرفت و عاقبت به سال 309 هجري نزديک نوروز، هفت روز مانده به آخر ماه ذي القعده، او را به فجيع ترين وضع شلاق زدند و مثله کردند و بدار کشيدند و سربريدند و سوختند و خاکسترش را به دجله ريختند.

 نقل کرده اند که در آن سال آب دجله فراوان بالا آمد و بيم غرق شهر بغداد ميرفت. از حلاج کتابهاي فراوان نقل شده است از جمله: "طاسين الازل و الجوهر الاکبر"، "طواسين"، "الهياکل"، "الکبريت الاحمر"، "نورالاصل"، "جسم الاکبر"، "جسم الاصغر"، و "بستان المعرفة". علاوه بر اين از حلاج ديوان اشعاري به زبان عربي باقيمانده که در اروپا و ايران به چاپ رسيده است. مرحوم عباس اقبال آشتياني در مورد حلاج و دعاوي وي مينويسد: " در ايام غيبت صغري، يعني در دوره اي که طايفه اماميه منتظر انجام زمان غيبت و ظهور امام غايب بودند و زمام اداره امور ديني و دنيائي ايشان در دست نواب و وکلا بود، حسين بن منصور حلاج بيضائي صوفي معروف در مراکز عمدهً شيعه مخصوصا در قم و بغداد به تبليغ و انتشار آراء و عقايد خود پرداخت و در نتيجه چند سال مسافرت و وعظ عده اي از شيعيان اماميه و رجال درباري خليفه را به عقيدهً خويش درآورد. حلاج به شرحي که مصنفان اماميه نقل کرده اند در ابتدا خود را رسول امام غايب و وکيل و باب آن حضرت معرفي ميکرده و به همين جهت هم ايشان ذکر او را در شمار (مدعيان بابيت) آورده اند و در موقعي که به قم پيش رؤساي آن شهر رفته بود و ايشان را به قبول عنوان فوق مي خوانده است، رأي خود را در باب ائمه به شرحي که در فوق نقل شد اظهار داشته و همين گونه مقالات باعث تبري شيعيان امامي قم از او و طرد حلاج از آن شهر شده است." پروفسور ادوارد براون درباره حلاج مي نويسد: "راست است، نويسندگاني که تراجم احوال اولياء و اوتاد و پيران طريقت را نوشته اند؛ حسين بن منصور حلاج را اندکي به شکل ديگري معرفي کرده اند، لکن شهرت او به همان اندازه ميان هم وطنانش پايدار است و شاعران صوفي منش مانند فريد الدين عطار نيشابوري و حافظ و امثالهم اکثر نام وي را با ستايش ذکر مي کنند. منصور را براي تعليمات بدعت گذارانه اش در بغداد و اطراف دستگير ساختند و سرانجام به قتل رسانيدند، اتهامي که به او وارد ساختند و بيشتر در اذهان و خاطرات مانده است اين بود که در حال جذبه فرياد (انا الحق) برآورده بود و صوفيه اين بيان را در نتيجه وجد و حال ميدانند که عارف در حال شهود جمال حق از خود بيخود شود و کليه تعينات و مظاهر خارجي وجود را نبيند و گناه او را تنها اين دانند که اسرار را فاش و هويدا کرد و عموماً او را از قديسين و شهداء به شمار آورده اند. ابن نديم در الفهرست، حسين بن منصور حلاج را طور ديگر معرفي ميکند و ميگويد، وي مردي محتال و شعبده باز بوده است که افکار خود را به لباس صوفيه آراسته و جسورانه مدعي دانستن همه علوم شده؛ ولي بي بهره بوده و چيزي از صناعت کيميا بطور سطحي مي دانسته و در دسائس سياسي خطرناک و گستاخ بوده است. دعوي الوهيت کرده و خود را مظهر حق خوانده و به تشيع معروف بود، لکن با قرامطه و اسماعيليه هم پيمان و همداستان بوده است. اين نديم چهل و پنج کتاب را که منصور حلاج تأليف کرده نام برده، و اين کتابها را به طرز باشکوهي گاهي با آب طلا بر کاغذ چيني و گاه بر حرير و ديبا و امثال آن نوشته و در تجليد آن دقت خاص داشته و جلدهاي عالي و نفيسي براي آنها تهيه کرده و اين عمل وي ما را بطور جدي به ياد مانويان مي اندازد. حسين بن منصور حلاج ايراني است و آباء و اجدادش پيرو کيش مجوس (زرتشت) بوده اند و اجمالا گو اينکه غزالي در مشکوة الانوار در مقام دفاع از او برآمده است، نميتوان زياد شبهه و ترديد کرد که اين شخص از قيد مقبولات عامه و موازين شرعيه به غايت آزاد بوده است. لکن شخصيت وي عجيب و تأثير افکار او در اذهان هموطنانش عميق است و پاره اي اشعار عربي او محکم و بديع است. عارفان وحدت وجودي مسلمان که بعد از غزالي آمدند همه ايراني بودند، اما حلاج با شهادت خود درس بزرگي به آنان داد و آنها در حالي که عميقا وحدت وجودي بودند کم کم به متصوفه نزديک شدند و بدين طريق رج شاعران صوفي ايران شروع مي شود که صوفي وحدت وجودي هستند، يعني ترکيبي از هر دو. بنظر پيروان و طرفداران حلاج خدا اشکال مختلفي دارد: نخست بصورت آدم به جهان آمده، سپس موسي شد، عيسي شد، محمد شد، علي شد، و بالاخره حلاج شد. حلاج که خود را يکي از اشکال زميني خداوند ميدانست در مقابل فلسفه مابعدالطبيعه (متافيزيک) اسماعيليه نقطه ضعف بزرگي داشت و اين فلسفه نوعي فلسفه مجوسي بود و بهمين جهت حلاج به همراهان و پيروان خود ميگفت که آنها در حقيقت ارواح زنده شده موسي، عيسي، و محمدند، اين امر باعث شد که علماء خداشناس بر ضد او اقامه دعوي کنند و به مخالفتش برخيزند و مجازاتش نمايند و بالاخره هم چنانکه ديديم حلاج با رشادت و عظمت تمام شهيد شد.

 شيخ محمد فريدالدين عطار نيشابوري در کتاب تذکرةالاولياء خود درباره حسين منصور حلاج چنين نوشته است: « آن قتيل الله في سبيل الله، آن شير بيشه تحقيق، آن شجاع صفدر صديق، آن غرقه درياي مواج، حسين منصور حلاج رحمةالله عليه، کار او کاري عجب بود، واقعاً غرايب که خاص او را بود که هم در غايت سوز و اشتياق بود و در شدت لهب و فراق مست و بي قرار. شوريده روزگار بود وعاشق صادق و پاک باز وجد و جهدي عظيم داشت، و رياضتي و کرامتي عجب. علي همت و رفيع و رفيع قدر بود و او را تصانيف بسيار است به الفاظي مشکل در حقايق و اسرار و معاني محبت کامل. فصاحت و بلاغتي داشت که کس نداشت. و دقت نظري و فراستي داشت که کس را نبود. و اغلب مشايخ کبار در کار او ابا کردند و گفتند او را در تصوف قدمي نيست، مگر عبدالله خفيف و شبلي و ابوالقاسم قشيري و جمله مأخران الا ماشاءالله که او را قبول کردند. و ابو سعيد بن ابواخير قدس الله روحه العزيز و شيخ ابوالقاسم گرگاني و شيخ ابوعلي فارمدي و امام يوسف همداني رحمةالله عليهم اجمعين در کار او سيري داشته اند و بعضي در کار او متوقف اند. چنانکه استاد ابوالقاسم قشيري گفت در حق او که: اگر مقبول بود به رد خلق مردود نگردد، و اگر مردود بود به قبول خلق مقبول نشود. و باز بعضي او را به سحر نسبت کردند و بعضي اصحاب ظاهر به کفر منسوب گردانيدند. و بعضي گويند از اصحاب حلول بود. و بعضي گويند تولي به اتحاد داشت. اما هر که بوي توحيد به وي رسيده باشد هرگز او را خيال حلول و اتحاد نتواند افتاد، و هر که اين سخن گويد سرش از توحيد خبر ندارد... اما جماعتي بوده اند از زنادقه در بغداد چه در خيال حلول و چه در غلط اتحاد که خود را "حلاجي" گفته اند و نسبت بدو کرده اند و سخن او فهم ناکرده بدان کشتن و سوختن به تقليد محض فخر کرده اند. چنانکه دو تن را در بلخ همين واقعه افتاد که حسين را. اما تقليد در اين واقعه شرط نيست، مرا عجب آمد از کسي که روا دارد که از درختي اناالله برآيد و درخت در ميان نه، چرا روا نباشد که از حسين اناالحق برآيد و حسين در ميان نه.... بعضي گويند حسين منصور حلاج ديگرست و حسين منصور ملحدي ديگرست و استاد محمد زکريا و رفيق ابو سعيد قرمطي بود و آن حسين ساحر بوده است. اما حسين منصور از بيضاء فارس بود و در واسط پرورده شد. و ابو عبدالله خفيف گفته است که حسين منصور عالمي رباني است. و شبلي گفته است که من و حلاج يک چيزيم، اما مرا به ديوانگي نسبت کردند خلاص يافتم، و حسين را عقل او هلاک کرد. اگر او مطعون بودي اين دو بزرگ در حق او اين نگفتندي. اما ما را دو گواه تمام است و پيوسته در رياضت و عبادت بود و در بيان معرفت و توحيد و درزي اهل صلاح و در شرع و سنت بود که اين سخن ازو پيدا شد. اما بعضي مشايخ او را مهجور کردند، نه از جهت مذهب و دين بود، بلکه از آن بود که ناخشنودي مشايخ از سرمستي او اين بار آورد. » سپس داستان بر دار شدن او را چنين بيان داشته است: نقلست که در زندان سيصد کس بودند، چون شب درآمد گفت: اي زندانيان شما را خلاص دهم! گفتند چرا خود را نمي دهي؟! گفت: ما در بند خداونديم و پاس سلامت مي داريم. اگر خواهيم بيک اشارت همه بندها بگشائيم. پس به انگشت اشارت کرد، همه بندها از هم فرو ريخت ايشان گفتند اکنون کجا رويم که در زندان بسته است. اشارتي کرد رخنها پديد آمد. گفت: اکنون سر خويش گيريد. گفتند تو نمي آئي؟ گفت: ما را با او سري است که جز بر سر دار نمي توان گفت. ديگر روز گفتند زندانيان کجا رفتند؟ گفت: آزاد کرديم. گفتند تو چرا نرفتي؟! گفت: حق را با من عتابي است نرفتم. اين خبر به خليفه رسيد؛ گفت: فتنه خواهد ساخت، او را بکشيد. پس حسين را ببردند تا بر دار کنند. صد هزار آدمي گرد آمدند. او چشم گرد مي آورد و ميگفت: حق، حق، اناالحق.... نقلست که درويشي در آن ميان از او پرسيد که عشق چيست؟ گفت: امروز بيني و فردا بيني و پس فردا بيني. آن روزش بکشتند
 و ديگر روزش بسوختند و سوم روزش بباد بردادند، يعني عشق اينست. خادم او در آن حال وصيتي خواست. گفت: نفس را بچيزي مشغول دار که کردني بود و اگر نه او ترا بچيزي مشغول دارد که ناکردني بود که در اين حال با خود بودن کار اولياست. پس در راه که مي رفت مي خراميد. دست اندازان و عياروار ميرفت با سيزده بندگران، گفتند: اين خراميدن چيست؟ گفت: زيرا که بنحرگاه (محل کشتار) ميروم. چون به زير دارش بردند بباب الطاق قبله برزد و پاي بر نردبان نهاد؛ گفتند: حال چيست؟ گفت: معراج مردان سردار است. پس ميزري در ميان داشت و طيلساني بر دوش، دست برآورد و روي به قبله مناجات کرد و گفت آنچه او داند کس نداند. پس بر سر دار شد. پس هر کسي سنگي مي انداخت، شبلي موافقت را گلي انداخت، حسين منصور آهي کرد، گفتند: از اين همه سنگ هيچ آه نکردي از گلي آه کردن چه معني است؟ گفت: از آنکه آنها نمي دانند، معذوراند ازو سختم مي آيد که او مي داند که نمي بايد انداخت. پس دستش جدا کردند، خنده بزد. گفتند: خنده چيست؟ گفت: دست از آدمي بسته باز کردن آسان است. مرد آنست که دست صفات که کلاه همت از تارک عرش در ميکشد قطع کند. پس پاهايش ببريدند، تبسمي کرد، گفت: بدين پاي خاکي ميکردم قدمي ديگر دارم که هم اکنون سفر هر دو عالم بکند، اگر توانيد آن قدم را ببريد! پس دو دست بريده خون آلود بر روي در ماليد تا هر دو ساعد و روي خون آلود کرد؛ گفتند: اين چرا کردي؟ گفت: خون بسيار از من برفت و دانم که رويم زرد شده باشد، شما پنداريد که زردي من از ترس است، خون در روي در ماليدم تا در چشم شما سرخ روي باشم که گلگونه مردان خون ايشان است. گفتند: اگر روي را بخون سرخ کردي ساعد باري چرا آلودي؟ گفت: وضو ميسازم. گفتند: چه وضو؟ گفت: در عشق دو رکعت است که وضوء آن درست نيايد الا بخون. پس چشمهايش را برکندند قيامتي از خلق برآمد. بعضي ميگريستند و بعضي سنگ مي انداختند. پس خواستند که زبانش ببرند، گفت: چندان صبر کنيد که سخني بگويم. روي سوي آسمان کرد و گفت: الهي بدين رنج که براي تو بر من مي برند محرومشان مگردان و از اين دولتشان بي نصيب مکن. الحمد الله که دست و پاي من بريدند در راه تو و اگر سر از تن باز کنند در مشاهده جلال تو بر سر دار مي کنند. پس گوش و بيني ببريدند و سنگ و روان کردند. عجوزه اي با کوزه در دست مي آمد. چون حسين را ديد گفت: زنيد، و محکم زنيد تا اين حلاجک رعنا را با سخن خداي چکار. آخر سخن حسين اين بود که گفت: حب الواحد افراد الواحد. پس زبانش ببريدند و نماز شام بود که سرش ببريدند و در ميان سربريدن تبسمي کرد و جان بداد و مردمان خروش کردند و حسين گوي قضا به پايان ميدان رضا بردند. علامه 

محمد اقبال لاهوري درباره بردار کشيدن حسين منصور حلاج چه زيبا سروده است

کم نگاهان فتنه ها انگيختند
بنده حق را بدار آويختند

آشکارا بر تو پنهان وجود
بازگو آخر گناه تو چه بود؟

Share this:

©2009 - 2017
Thank you for visiting Maulana Rumi Online, a blog dedicated entirely to the life, works and teachings of Maulana Jalaluddin Muhammad Balkhi better known simply as Rumi here in our beloved America. Just as a memory refresher, all articles, e-books, images, links and reading materials listed in this Blog are solely for Educational purposes. This Blog is designed and maintained by yours truly, your comments, critiques or suggestions are quite welcome and greatly appreciated. As for my own Rumi Translations, you are welcome to copy and use them as long as it's not for commercial purposes. For best viewing, please try this Blog on Google Chrome Browser. This is a very long Blog though, so please make sure to use the Scroll To Top or Bottom Buttons at the left side, or Back To Top Button at the bottom right corner of your screen for smooth navigation. If you have any question, comment, critique or suggestion, please contact me by clicking the Contact Box embedded at the right middle corner. As Rumi would say, "Come, come, whoever you are, come back again.."!

To link to this blog, simply copy and paste the code below into your blog or website